Abdulkareem Adebisi Bamidele Akande
Abdulkareem Adebisi Bamidele Akande CFR (// b; jibinaa ko 16 lewru Yarkomaa 1939) ko siyaasayanke Naajeeriya, o laatiima laamu diiwaan Osun gila 1999 haa 2003, o jeyaa ko e lannda Alliance pour la démocratie (AD). Ko kanko woni hooreejo gadano e nder dumunna juutɗo e nder fedde wiyeteende All Progressives.[1]
Akande ko adii ɗuum ko cukko guwerneer diiwaan Oyo gila 1982 haa 1983 e nder laamu Naajeeriya ɗiɗaɓo, e gardagol guwerneer Bola Ige, caggal nde Sunday Afolabi woppi laamu.
Ɓawo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Mawɗo Adebisi Akande jibinaa ko to Ila Orangun ñalnde 16 lewru Yarkomaa 1939 e nder diiwaan Osun hakkundeejo.[2] .[3] O suɓaama dow laynde kawtal lesdi Naajeeriya (UPN).[4] Akande siforii ko ɓiy-yumma mawɗo Bola Ige.[5]
Guwerneer
Diiwaan Osun, Naajeeriya
Akande suɓaama guwerneer diiwaan Osun e woote guwerneer diiwaan Osun e hitaande 1999, e les njiimaandi Alliance pour la démocratie (AD), nde sosaa ko ɓooyaani e nder fedde renndo-pinal Yoruba Afenifere.[6] O lomtii Kolonel Theophilus Bamigboye, gardinooɗo konu Dowla oo gila e lewru ut 1998, o rokki laamu nguu ñalnde 29 lewru nduu 1999.[7] Ñalnde 31 lewru bowte hitaande 1999, Akande udditi Asaambele ɗiɗaɓo to diiwaan Osun.[8]
E lewru Yarkomaa hitaande 2000, laamu diiwaan Osun riiwi 143 gollotooɓe e nder fedde jaayndeeji diiwaan Osun, caggal nde guwerneer oo fotnoo waɗde ko adii ɗuum ngam ustude doole gollooɓe e nder diiwaan oo.[9] Akande fusi Diiso dowla Obas e Chiefs e hitaande 2001, e dow daliilu wonde ko kañum mawni no feewi. Ina gasa tawa ko luural hakkunde hooreejo diiso laamɗo oo e oon sahaa, hono Ooni mo Ile-Ife e Akande, e nder heen kadi ko luural hakkunde Akande e cukko guwerneer oo, hono Iyiola Omisore.[10]
Ƴeewirde lewru Noowammbar 2001 to dowla Osun hollitii wonde Akande ina haɓa e doole gollorɗe ɗe ngonaa sehilaaɓe, kadi dowla oo ina wondi e caɗeele kadi e fitinaaji juutɗi hakkunde leƴƴi Ife e Modakeke. Kono Akande huutoriima porogaraamuuji lannda mum ngam rokkude jaŋde e safaara tawa ko e njoɓdi, kadi o moƴƴiniino ndiyam.[11] Ƴeewirde woɗnde, lebbi ɗiɗi caggal ɗuum, teskaade guwerneer oo ko ɓooyaani koo wuuriino eɓɓoore ƴettugol laamu, wiyi wonde, wonaa moƴƴitinde golle renndo e dañde golle, caggal duuɓi ɗiɗi e laamu, Akande huutoriima golle keewɗe e nder golle laamu, tee ina addana ɗum virtual ɓuuɓri njuɓɓudi laamu.[12]
Ñalnde 24 lewru Duujal hitaande 2001, balloowo Akande, hono Bola Ige, jaagorgal ko feewti e ñaawoore, waraa e nder galle mum to Ibadan.[3] Jaaynde ngenndiire, ThisDay hollitii wonde warngo ngoo ina waawi jokkondirde e luural hakkunde Akande e cukko guwerneer oo, hono Iyiola Omisore. Warngo ngo waɗi ko caggal warngo ngoɗngo e nder yontere yawtunde ndee, hono Odunayo Olagbaju, depitee Osun State, mo ɓe mbari haa yaasi galle makko. Olagbaju wonnoo ko daraniiɗo Omisore.[13]
Akande ƴami suɓol ngol e hitaande 2003, kono o fooli ɗum ko laamɗo Olagunsoye Oyinlola e Erelu Olusola Obada jeyaaɗo e lannda demokaraasi ɓesngu (PDP).[14]
Caggal ɗuum golle
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E darorɗe hitaande 2003, pelle luulndiiɗe AD mbaɗii batuuji ceertuɗi. E nder batu Lagos, Akande suɓaama ngam wonde hooreejo AD.[15] E lewru Yarkomaa 2006, konngol ardiiɓe AD wallitooɓe fedde mawnde Mojisoluwa Akinfenwa e nokku Akande hono hooreejo lannda ngenndiijo, ɓe njani e maɓɓe to Osogbo, laamorgo leydi Osun.[16] E nder yeewtere lewru feebariyee 2006, gonnooɗo senaateer biyeteeɗo Moji Akinfenwa yani e Akande e haala, o yeddi wonde ko kanko woni hooreejo AD. Yeewtude luural hakkunde Akande e cukko mum, Iyiola Omisore, o jaɓi wonde ko ɓuri heewde e kaalis baɗaaɗo e kampaañ guwerneer Akande ko Omisore rokki ɗum, kono o wiyi ko fenaande mawnde jaɓde mo wonde kanndidaa.[17]
E lewru Juko hitaande 2005, Akande tawtoraama batu hakkunde leyɗeele ko faati e demokaraasi duumotooɗo e nder leydi Naajeeriya, to duɗal jaaɓi haaɗtirde Imperial, to Londres.[18] E lewru Oktoobar 2005, Akande yilliima Amerik ngam hawritde e wallidiiɓe AD e nder diiwaan Naajeeriya.[19]
E nder haala makko e lewru sulyee 2006, Akande yani e Komiseer toppitiiɗo bonanndeeji faggudu e kaalis, tawi o hollitii wonde o waɗaani ko aldaa e paltoor. O daranii AD, mo o wiyi ina tiiɗi hay so tawii ko e hitaande 1999. O noddi laamu ɓurngu decentralisation, fedde.[20]
Nde o haaldata e lewru feebariyee 2009, Akande wiyi wonde feere tan ngam haɓaade hoɗɓe e nokku biyeteeɗo Niiseer ko rokkude sukaaɓe ɓee fartaŋŋe golle, e naatde e maɓɓe e nder ƴettugol kuule. O jeertinii dow kuugal konu, o wi'i wakkati saali konu ɗon ƴama ceede lesdi ndi'i, ɗon mari baasal yimɓe. Nde o wolwanno dow demokaraasi, o wi'i nde guwerneeruuji AD jaɓi ƴamol hooreejo lesdi Olusegun Obasanjo ngam ɓe ɗon ƴama wooteeji diiwalji lesdi, ɓe ɗon nder ƴamol. Obasanjo waawii suɓaade depiteeji ballitooji mo heɓde wooteeji 2003.[21]
E lewru oktoobar 2009, komisariyaajo jaŋde to diiwaan Osun, hono Alhaji Jelili Adesiyan, tuumi ko ŋakkeende golle almudɓe diiwaan Osun e nder ekkolaaji, ko njuɓɓudi Akande, mo o wiyi o yejjitiiduɗe ɗee.[14]
E lewru Seeɗto 2006, fedde Akande hawritii e lanndaaji luulndo goɗɗi ngam sosde lannda Action Congress, caggal ɗuum wayli innde mum en, wonti Action Congress mo Nigeria.
E lewru feebariyee 2013 lannda ka hollitii peeje mum ngam hawrude e Kongres ngam waylo-waylo (CPC), lannda leƴƴi Naajeeriya (ANPP), e fedde fedde mawnde (APGA) ngam sosde Kongres ngam ƴellitaare (APC).[ 22]
Ƴeew kadi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Tunde Eso
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]"Lanndaaji politik > Kongres golle". INEC (Goomu woote ngenndiijo jeytaare). Mooftaa ko e asli mum ñalnde 23 noowammbar 2010. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 noowammbar 2009.
Tunde Oyekola (19 feebariyee 2009). "2011: Senaare ummotoonde e nder Osun". Jaaynde Naajeeriya. Heɓtinaama ñalnde 6 noowammbar 2009. [jokkondiral maayngal].
"Emergency anndinaama nder leydi Naajeeriya ɓaawo warngo jaagorɗo nyawndiigu". Jaaynde New York. 25 Duujal 2001. Moƴƴinaama e asli mum ñalnde 9 noowammbar 2013. Heɓtinaama ñalnde 6 noowammbar 2009.
EMANUEL OLADESU (23 janvier 2009). "Alaa politik e ñalawma Akande". Ngenndi ndii. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
Kodilinye Obiagwu (12 Duujal 2002). "Legion ɓe ngonaa laamuyankooɓe ina kaɓa ngam gollal". Gardiiɗo. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 19 lewru feebariyee 2012. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 lewru noowammbar 2009.
Hamed Sittu (22 ut 2004). "Osun: Haala Ding-Dong". Oo Ñalawma. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 28 lewru Yarkomaa 2005. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 Noowammbar 2009.
"Dowla Osun". Biyofuels winndere. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 9 lewru Yarkomaa 2010. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
"Dowla Osun e nder tonngoode". Laamu leydi Osun. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 28 mars 2010. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 noowammbar 2009.
"OSBC woppii 143 gollotooɓe, yuɓɓini njuɓɓudi mum" (PDF). Monitor Hakkeeji Jaayndeeji Feebariyee 2000. Vol 5 No. 2. Feebariyee 2000. Arsiif (PDF) gila e fuɗɗoode ñalnde 24 sulyee 2008. Heɓtinaama ñalnde 7 noowammbar 2009.
Gbenga Faturot (7 juillet 2003). "Oyinlola e nder caɗeele dow Diiso Obas keso". Ñalnde kala jeytaare. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 22 oktoobar 2007. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
Obong Akpaekong (21 noowammbar 2001). "Dowla Dowlaaji". Naajeeriya nder laylaytol. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 27 suwee 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
Wilson Uwujaren & Ebelo Goodluck (18 lewru Yarkomaa 2001). "Kulol nanngi guwerneer'en lesdi Fombina nde siyaasa'en ɗuuɗɓe holliti anniyaaji". Naajeeriya. Mooftaa ko e fuɗɗoode mum ñalnde 1 suwee 2009. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
"Jaagorɗo ñaawoore leydi Niiseer waraama". USA Hannde. 24 Duujal 2001. Moƴƴinaama e asli mum ñalnde 22 Suwee 2003. Heɓtinaama ñalnde 7 Noowammbar 2009.
Gbenga Olarinoye (27 oktoobar 2009). "Komiser ina tuuma WAEC, njeñtudi NECO mbonndi e dow Akande". Annduɓe. Ƴeewtaama ñalnde 6 noowammbar 2009.
Seun adeoye (16 ut 2004). "Akinfenwa ina ɗaɓɓi e INEC ko fayti e kawral AD ngal". Gardiiɗo. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 19 lewru feebariyee 2012. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 lewru noowammbar 2009.
Seun Adeoye (26 janvier 2006). "Tuumaaɗo wuyɓe njani e konngol Afenifere to Osun". Naajeeriya nder laylaytol. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 30 suwee 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 noowammbar 2009.
Gbenga Faturoti (4 feebariyee 2006). "Mi meeɗaa heɓde kobo e OBJ". Ñalnde kala ko jeytaare e internet. Heɓtinaama ñalnde 7 noowammbar 2009. [jokkondiral maayngal].
"Koolol hakkunde leyɗeele dow demokaraasi duumotooɗo e nder leydi Naajeeriya 2005". Foundation ngam laamu booɗɗum e ɓamtaare nder lesdi Naajeeriya. 25 lewru Juko 2005. Moftinaa ko e asli mum ñalnde 3 lewru Duujal 2008. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
"Hooreejo Bísí Àkàndé hawritii e AD-USA". Fedde ngam Demokaraasi, USA Chapter. 22 lewru bowte 2005. Moftinaama gila e fuɗɗoode ñalnde 24 lewru juko 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 6 noowammbar 2009.
RAZAQ BAMIDELE (18 juillet 2006). "Hooreejo leydi 2007: Hare mawnde waɗata to Fuɗnaange, so...– Akande". Naajeeriya nder laylaytol. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 21 sulyee 2011. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
Yuliyus Alabi (6 feebariyee 2009). "Akande ina ɗaɓɓi nde mbaɗtata haɓaade warngooji". Gardiiɗo. Mooftaa ko e asli mum ñalnde 7 noowammbar 2009. Ƴeewtaa ko ñalnde 7 noowammbar 2009.
Maram, Mazen (7 feebariyee 2013). "Lanndaaji luulndo ɓurɗi mawnude e leydi Nijeer njaɓii hawrude". Bloomberg. Ƴeewtaa ko ñalnde 11 feebariyee 2013.