Jump to content

Abdullahi (emir)

Iwde to Wikipedia

Abdullaahi (inndeⓘ; innde mum timmunde: Abdullaahi Maje Karofi dan Dabo; maayi 1883) ko Emiir Kano gila 1855 haa maayde makko e hitaande 1883.[1][2]

Nguurndam makko e nder deftere Kano Les ɗo, taariiha Abdullahi diga firo Palmer nder hitaande 1908 nder deftere Kano.[2]

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Sarki 47 oo ko Abdulaahi ɓii Dabo. Yumma makko wiyetee ko Shekkara. Nde o wonti Sarki, o ummii e golle ngam warde wuyɓe ɓee fof, o taƴa juuɗe wuyɓe ɓee. O wiyetee ko "Abdu Sarkin Yenka."

sabu ko o Sarki tiiɗɗo hakkille, mo yurmeende mum alaa, keɓtinaaɗo. O yaawi ittude mawɓe, kono o jokki konngol makko e sehilaaɓe makko. O meeɗaa juutde e nokku gooto kono omo yaha wuro e wuro. E jamaanu makko ko heege mawngo sanne, luural e Umbatu mawni gila e fuɗɗoode tokosere. Sarkin Kano ina yiɗi waɗde hare e Umbatu. Ko adii fof ko ƴattaade Kuluki. Dan Iya Lowal mo Kano maayi to Kuluki, ɗoon sarki hooti galle mum kanko kono o neldi Abdulaahi sarkin dawaki dan ladan e ɓiyum Tafida ngam haɓde e leydi Zaria. Ɓe njahi Zaria. Ɗum ko e jamaanu Sarkin Zariya Abdulahi Dan Hamada. Nde ɓe ngarti Zaria ɓooyaani ko Dan Boskori waɗi jippagol e dow Gworzo. Sarkin Kano neldi Sarkin Dawaki yeeso, o rewi e hoore makko ngam hawrude e Dan Boskori Sarkin Maradi, hirnaange Gworzo. Hare waɗi. Kanawa en ndogi, njippii e sarkin dawaki dan ladan, dan boskori wari mo. Kanawa en ngarti galleeji mum en ko gooto e ɗiɗo.

Sarkin Kano oo mettini no feewi. O rokki yamiroore yo galle mah to Nassarawa ngam o hoɗi e nder dumunna nguleeki; o mahii kadi galle to Tarkai ngam hare e Ummbatu. Omo jogii galle to Keffin Bako ɗo o hoɗi fotde duuɓi ɗiɗi sabu Dan Maji koɗo Umbatu. O haɓi e Warji caggal wolde nde o waɗi e Kuluki, o ƴetti ngalu keewngu. Hay gooto anndaa keewal ngalu nguu ƴettaa e wuro ina wiyee Sir. Maayɓe Warjawa, mbaraaɓe e saraaji hoɗorde maɓɓe, ko hedde 400. Sarki en ngarti galleeji mum en.Caggal nde juuti, Sarki en njani e Warji kadi, kadi ɓe ƴetti jawdi keewndi. Kano heewi maccuɓe. Abdulaahi yehi Sokoto, o acci ɓiyiiko Yusufu to Tarkai. Nde o woni toon Dan Maji ari ngam haɓde e Yusufu. Hare waɗi to Dubaiya. Kanawa en ndogi, ngoppi Yusufu. Worɓe heewɓe mbaraa, nanngaa. Caggal ɗuum Yusufu waɗtaa Galadima Kano, ko ɗoon o dañi doole keewɗe. Abdulahi neli mo haa Dal diga Tarkai ngam nanngugo Haruna ɓii Dan Maji. Yusufu hawri e Haruna to Jambo, hare waɗi. Umbatawa en ndogi, njippii Haruna. Yusufu wari, nanngi worɓe heewɓe. Ina wiyee fotde teemedde jeeɗiɗi mbaraama heen. Caggal mum Yusufu etinooma umminde murto, o woppitaa golle makko, o fotnoo ko heddaade e mette e baasal haa o woppi penni. Abdulaahi ruttini sarkin dawaki abdu e biro mum e wondude e makko Makama Gadodamasu, Chiroma Diko, Dan Iya Alabirra, Galadima Abdul Kadiri, e Galadima Yusufu. Abdulahi wari Alkaali Kano Ahmedu Rufaiyi, o jippini Maaji Sulimanu, Maji Gajere, San Kurmi Muusa. O heɓtini Mallam Dogo jappeere mum Waziri. Limre yimɓe ɓe o yaltini e laamu ina limotaako.

Ko ɗoon jimɗi ɗii—"Ɓiɗɗo Ibraahiima, pick-axe to leydi tiiɗndi."

O rimɗini gure keewɗe. O waɗi damal kesal, Kofan Fada. E jamaanu baaba makko nde mahiraa. O mahi juulirde e galle Turaki Mainya gila e fuɗɗoode laamu makko. Ɓe ngoni ko e ɓuuɓde ko ina wona duuɓi keewɗi. Im jamaanu makko Soron Giwa ina mahi. To Woso o hawri e Dan Maji e wolde. Ko hedde kikiiɗe hare ndee fuɗɗii. Dan Maji ina jokki. So wonaano annoore ndee ŋakki o waratno. Abdulahi yani e Betu, kono o roŋki. Abdulahi meeɗiino waɗde balɗe so o naatii e puccu makko, haa ɗum wonti aada.

Mawɓe makko ko: Sarkin Yaki, biyeteeɗo Mallam Dogo, Mallam Isiyaka, Mallam Garuba, Sarkin Gaiya, Mallam Abdu Ba-Danneji, Alhaji Nufu, Sehil mum Mallam Masu, Tefida ɓiyiiko, Shamaki Naamu, Manassara, Jekada mo Gerko, e Dan Tabshi. Mallam Ibraahiima woni binndol makko, o waɗtaa Galadima. Oo gorko caggal ɗuum yaltinaa e laamu e jamaanu Mohammed Belo. Woɗɓe ngoni Zengi Alkali e Sulimanu Alkali. Abdulaahi yehi Zariya jooɗii to Afira, caggal ɗuum to Zungonaiya jooɗii.

Madawaki Ali Zariya wonnoo ko e murto Sarkin Zariya. Sarkin Kano waɗi jam hakkunde maɓɓe, hooti wuro. E jamaanu Abdulahi Salemma Berka wonti mawɗo. E jamaanu Mohammed Belo oo gorko ummiima, o jippinaama. E jamaanu Abdulahi kadi, jiyaaɓe laamɗo ɓee mbaɗti mawnude haa nanndi e rimɓe. Kamɓe fof ɓe ndartinii e jamaanu Mohammed Belo, kono Alla walli Mohammed Belo ngam dartinde murto ngo.Kapiteenuuji konu mawɗi ina keewi e yonta Abdulaahi, worɓe ɓe ngalaa kulol—ina heewi e maɓɓe haa ɓe mbaawaa limteede, kono ina waawi limteede seeɗa: Sarkin Yaki, Mallam Dogo e ɓiyiiko Diiti, Jarumai Muusaa, Sarkin Bebeji Abubakr, Sarkin rano ali, sarkin gesu osuman, sarkin ajura jibbr.

E nguun laamu sarkin dagaram babba arii haa jirima o sakki garun allah. Sarkin guminel abdu jatau arii pogolawa ngam yande heen. Sarkin maradi dan boskori arii katsina. Abdulahi yahi hawritde e makko. Ɓe kawri to Kusada, kono ɓe kaɓaaki. Ko cfuum wacfi batu nguu inniraa "Algish Bigish Zuru Yakin Zuru", sabu 6e ndaarondiri, 6e ngarti. Kadi hare waɗii hakkunde Barafiya sarkin maradi e sarkin mano to Bichi. Barafiya dogi, Abdulahi ƴetti jawdi ndii fof. Anndaaka no foti worɓe mbaraa, mbaraa.

En nganndaa ko heewi e ko Abdulaahi waɗi e fuɗɗoode laamu mum. O laami Kano duuɓi 27 e balɗe 8, o maayi ko to Karofi e laawol makko feewde Sokoto.