Jump to content

Anthony Enahoro

Iwde to Wikipedia
Anthony Enahoro
ɓii aadama
Jinsugorko Taƴto
Ɓii-leydiyankaakuNaajeeriya Taƴto
InndeAnthony Taƴto
Ɗuubi daygo22 Morso 1923 Taƴto
ƊofordeUromi Taƴto
Date of death15 Bowte 2010 Taƴto
Place of deathBenin City Taƴto
SiblingPeter Enahoro Taƴto
Dee/goriiwoHelen Iyamuse Enahoro Taƴto
WoldeInngilisjo, Nigerian Pidgin, Esan Taƴto
Sana'ajingaɗoowo siyaasaje, journalist Taƴto
Position heldminister Taƴto
Janngi toSa'aré djanguirdé tchoudi tchakaadi kings Taƴto
Member of political partyAction Group Taƴto

Mawɗo Anthony Eromosele Enahoro CFR (22 lewru juko hitaande 1923 – 15 lewru desaambar 2010)[1] ko gooto e ɓurɓe waawde haɓaade koloñaal e daraniiɓe demokaraasi e nder leydi Najeriya.[2]

O jibinaa ko mawɗo e nder sukaaɓe sappo to Uromi, hannde ko diiwaan Edo to leydi Najeriya. Jibnaaɓe makko Esan en ko Anastasiyus Okotako Enahoro (1900-1968) e Fideliya Viktooriya Inibokun jibinaaɗo e Ogbidi Okojie (1906-1969).[3] Enahoro ina joginoo golle juutɗe, teeŋtuɗe e nder jaayɗe, politik, golle laamu e dille daraniiɗe demokaraasi. Janngi to duɗal laamu, Uromi, duɗal laamu, Owo e duɗal laamɗo, Lagos.[4]

Enahoro wonti ardiiɗo jaaynde Nnamdi Azikiwe, Defender Naajeeriya Fombina, Ibadan, nder hitaande 1944 nde o mari duuɓi 21, non o laati ardiiɗo jaaynde Naajeeriya ɓurdunde famɗugo.[5] Caggal ɗuum o wonti gardiiɗo jaaynde wiyeteende Zik’s Comet, to Kano, e hitaande 1945-49, o woni gardiiɗo jaaynde Pilot Afrik hirnaange, to Lagos, e gardiiɗo jaaynde wiyeteende Morning Star gila 1950 haa 1953.[6]

E hitaande 1953, Enahoro woni gadano ƴettude kuulal ngam heɓde ndimaagu leydi Najeriya, ngal heɓi ɗum e hitaande 1960, caggal nde o waɗi caɗeele politik keewɗe e foolde e nder parlemaa.[7] Enahoro ɗon laara janngirde e Naajeeriya'en ɗuuɗɓe, bana "Baaba lesdi Naajeeriya".[8]

Motion maako arandeere ngam heɓugo ndimu lesdi Naajeeriya heɓi ɓustugo nder suudu joonde diidaaɗi lesdi ndi'i, nden terɗe suudu joonde diidaaɗi lesdi ndin waɗi walkout ngam daliila motion man.[9] Ko wonaa ɗuum koo, foolde e nder parlemaa, dille yimɓe puɗɗiima ngam saabaade ndee ɗoo dillere, jooni noon, ƴaañgol ngol ina jokki e dow koloñaal en, ina waɗi kadi dillere ngam jeytaare leydi Nijeer, walla ko famɗi fof, laamaade hoore mum. S. L. Akintola etinooma ƴeewtaade eɓɓaande ngam heɓde ndimaagu leydi Najeriya e hitaande 1957 hay so tawii eɓɓaande makko ndee jaɓaama e parlemaa, laamuuji koloñaal Biritaan en njaɓaani ɗum, ɗum noon ɗum ronkaama.[10]

E lewru ut 1958, Remi Fani-Kayode ƴeewtindiima eɓɓaande Enahoro ndee, eɓɓaande ndee kadi jaɓaa e parlemaa kono ñalngu mum jaɓaaka e Angalteer. Eɓɓaande Fani-Kayode ndee noddiino yo Naajeeriya heɓ jeytaare mum ñalnde 2 abriil 1960. E nder ɓeydugol eɓɓaande Enahoro adannde ndee, Sir Abubakar Tafawa Balewa ƴetti eɓɓaande woɗnde e nder parlemaa e hitaande 1959, nde jaɓaa. [11] Ngam batte ƴamol ngol, guwerneer koloñaal oo hollitii kuulal ngal laamu Biritaan ƴetti ngam rokkude ndimaagu mum e hitaande 1960. Naajeeriya heɓi ndimaagu mum ñalnde 1 oktoobar 1960.[12]

Nguurndam gadano

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Anthony Enahoro jibinaa ko mawɗo e nder sukaaɓe sappo to wuro Onewa, Uromi, to diiwaan Edo hannde oo, to leydi Naajeeriya. Won e banndiraaɓe makko ina jeyaa heen dipolomaat biyeteeɗo Edward, jaayndiyanke biyeteeɗo Peter ("Peter Pan"), jannginoowo biyeteeɗo Henry, Mike Enahoro, jaayndiyanke to Hukuuma Teleeji leydi Nijeer, Ben, Dan, Bess, Chris, e Emmanuel. Jibnaaɓe makko Esan en ko Anastasius Asuelinmen "Okotako" Enahoro (maayi 1968) e Fidelia Inibokun jibinaaɗo e Ogbidi Okojie (maayi 1969), laamɗo debbo e nder laamu Naajeeriya.[13] Enahoro ina joginoo golle juutɗe, teeŋtuɗe e nder jaayɗe, politik, golle laamu e dille daraniiɗe demokaraasi.

Janngi e duɗal laamu Uromi, duɗal laamu Owo e duɗal jaaɓi haaɗtirde laamɗo, Lagos, Enahoro wonti gardiiɗo jaaynde Nnamdi Azikiwe, Defender leydi Nijeer to bannge worgo, to Ibadan, e hitaande 1944 e duuɓi 21 fuɗɗoode kitaale 1940, ardi e murto almudɓe to duɗal jaaɓi haaɗtirde to Lagos ɗo o wonnoo gardiiɗo almudɓe. O teskiima e politik e sahaa mbayliigu jaawngu. O nanngaama laabi ɗiɗi ngam laamu koloñaal, ngam winndannde nde o waɗi ngam ƴamɗe gonnooɗo guwerneer, nden boo ngam wolde nde o wi'i o ɗon ƴama sooja'en lesdi Naajeeriya, ɓe ɗon huuwa nder konu Biritaniya. Biritaannaaɓe mbaɗti mo maande ko o ƴattoowo yiite, kono hay nde o nanngaa laabi tati, o woni ko e ƴeewtaade darnde makko.[14]

E hitaande 1950, Enahoro e Artuur Perst cosi lannda wiyeteende Mid-Ouest. Enahoro fuɗɗino jaaynde Mid-West Press nden o yaltini jaaynde Naajeeriya diga hitaande 1950 haa 1953. Lannda Mid-West nasti nder kawtal Action Group nder hitaande 1951.[15] Enahoro wonnoo ko nulaaɗo e ko ɓuri heewde e batuuji doosɗe leydi jowitiiɗi e jeytaare leydi Najeriya e hitaande 1960.[16]

E nder caɗeele Naajeeriya caggal kuudetaaji 1966, Enahoro woni hooreejo delegaasiyoŋ Mid-West e oon sahaa, to batu doosɗe leydi Ad Hoc to Lagos. Caggal ɗuum o wonti Komisariyaa Fedde nde (Ministeer) ngam humpito e golle e les njiimaandi laamu konu Seneraal Yakubu Gowon, 1967–74 ; Komisinaajo lesdi Naajeeriya ngam kuuɗe feere-feere, 1975. Baawo man o warti tergal lanyol lesdi Naajeeriya, NPN, 1978–83. Ko kanko woni hooreejo, Fedde Adunaare Naalankaagal e Pinal Negro, 1972–75.[17]

Enahoro wonnoo ko hooreejo fedde wiyeteende NADECO, fedde daraniinde demokaraasi, haɓannde diktatoor Sani Abacha haa Abacha sankii. Enahoro rokkaama teddungal ngenndiwal Kumannda, yamiroore Republique Fédérale, CFR, e hitaande 1982, o woniino hooreejo Dillere ngam Reforme Ngenndiire, MNR, kam e Fedde Ngenndiije Dentuɗe (PRONACO). O heɓi DSC tedduɗo e duɗal jaaɓi haaɗtirde Benin e hitaande 1972. Binndanɗe makko ina njeyaa heen deftere wiyeteende Fugitive Offender.[18][19][20]

Kiriis to Hirnaange leydi Naajeeriya

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

E nder kiris 1962 to diiwaan ɓooyɗo hirnaange, o nanngaa e wondude e terɗe fedde Action Group goɗɗe. Tuumaaɗo janfa e nder ñaawoore Awolowo tuumaande waɗde kuudetaa, Enahoro dogi rewrude e leydi Gana fayde leydi Angalteer e hitaande 1963, Naajeeriya ɗaɓɓiri Enahoro yoɓeede e nder hitaande 1881, haɗi mo ɗaɓɓude asilo politik. E fuɗɗoode hitaande 1963, hooreejo keso lannda Labour, hono Harold Wilson, yiyti hersa mo nanngugol Enahoro e kasoo addani mo. Labour yahii e njanngu nguu e nder suudu sarɗiiji, e ballal won e Tories, e ballondiral e furore media. O meeɗiino wonde gooto e Naajeeriyankooɓe ɓurɓe anndeede e nder leydi Angalteer.[21] Ko kanko woni "tooñoowo dognoowo" baɗnooɗo balɗe jeewte e nder suudu sarɗiiji e hitaande 1963 nde o haɓata e yoɓde leydi ndii.

"Haala Enahoro" wonti haala jojjanɗe aadee feewde e yiɗde laamu nguu ɓuuɓngu ngam waasde tooñde leydi Nijeer, e waɗtude gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Harold Macmillan, e gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Henry Brooke, e ngonka caɗtuka.

O yaltinaa leydi Angalteer, o sokaa sabu janfa. E hitaande 1966, laamu konu nguu woppi mo.[22]

Enahoro ummorii ko e nokkuuji dingiral. O fiyi golf, o rewi e kirikit e dow yarlitaare. O ɓuri waawde fijooji to duɗal jaaɓi haaɗtirde King's College, o heɓi kadi teddineede wonde ko kanko woni ɓiɗɗo leydi Najeriya gadano heɓde tergal e fedde golf to leydi Najeriya. O dañii jippinde handicap makko e nder limooje goote e nder nguurndam makko juutɗam e golf. Ko kanko kadi woni baawɗo addude FESTAC e nder leydi Najeriya e kitaale 1970, e nder oon sahaa Muhammad Ali e Pele fof njilliima leydi ndii ngam weltinde ɗum en no feewi.

Ɓiɓɓe makko fof ina mbeltii e dingiral e nder duuɓi mum en jaŋde e duɗal jaaɓi haaɗtirde, ina njuɓɓina Fulɓe, Rugby, Golf e Tennis. Kenneth (1953-2017) e Eugene ko walla ko golfooɓe yiɗɓe, kadi ko kamɓe ngoni terɗe sosɗe fedde ñalnde aset to fedde golf Benin. Annabella ina waɗa pilates, Gabriyel ko jom welo-welo no feewi.

E hitaande 1953, Anthony Enahoro fuɗɗii eɓɓoore laamu hoore mum e nder suudu sarɗiiji hirnaange, nde addani leydi Najeriya heɓde ndimaagu mum ñalnde 1 oktoobar 1960.[12]

Enahoro woppi debbo mum Helen (nee Ediae) (1933–2012), ɓiɓɓe maɓɓe njoyo, taaniraaɓe e mawniraaɓe heewɓe.[23]

Dogɗo tooñoowo : daartol kasoo politik



Nder 1950, Enahoro e Arthur Prest waɗi partiji Mid-West. Enahoro ɗon fuɗɗii haɓɓuki Mid-West Press nden o wurtini The Nigeria newspaper diga 1950 haa 1953. Fedde Mid-West fuɗɗii warugo nder Goomu Kuuɓal nder hitaande 1951. Enahoro wondi darnde to ɓurɓe haalde kawtal ngal haalde hoore leydi Nigeria e hitaande 1960.

Nder warugo lesdi Nigeria ɓaawo kolliɓe leydi e hitaande 1966, Enahoro woni ardiiɗo darnde lesdi Midwest to Ad Hoc Constitutional Conference e Lagos. O laatake hooreejo fedde (Minister for Information and Labour) nder laamu Yakubu Gowon, 1967-74; hooreejo fedre ngam kuuɗe mawɗe, 1975. O ɓaawo o laati ardiiɗo lesdi lesdi Nigeria, NPN, 1978-83. O woni hooreejo, Fedde Fedde Fuuta Fedde e Fedde Negooɓe, 1972-75.

Enahoro woni hooreejo National Democratic Coalition (NADECO), goomu je ɗon mari demokaraasi je ɗon haɓana mo'o wi'aɓe Sani Abacha haa Abacha maayi. Enahoro heɓii teddungal lesdi ngam ardiiɗo, Order of the Federal Republic, CFR, nder 1982, nden o laati hooreejo Movement for National Reformation, MNR, bana non boo Goomu Kawtal Pro-National (Pronaco). O heɓii DSC teddungal e Jaŋde Benin e hitaande 1972. Fuuɓal maako hawti e deftere Fugitive Offender.

Caggalgal nder hirnaange Nigeria

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Nder warugo 1962 nder lesdi hirnaange, o jeyi bee yimɓe goɗɗi nder kawtal. E dow hakke haɓɓugo dow dow dow dow ko ɓe mbi'i dow dow dow nder dow dow dow, Enahoro ƴiwoyi laawol Ghana to leydi United Kingdom nder hitaande 1963, Nigeria waɗi ko haɓɓii e dow Enahoro nder nder nder nder sariya Fugitive Offenders Act nder hitaande 1881, ngam haɗugo dabare maako ngam heɓugo dammugal politik. Ha fuɗɗam 1963, ardiiɗo keso Labour, Harold Wilson, anndini ɓernde ɓernde nde Enahoro hawti e nder kaso. Labour waɗi haccuki nder suudu Commons, bee jaɓugo daga goɗɗe Toriji, e jaɓugo haccuki ha habaru. O wonnoo gooto e ɓurɓe anndude Nigeria e leydi Britaaniya. O woni "ko'o " mo " "ko'e " mo "ko'i " ko'o waɗi ko'e damal nder suudu leydi e hitaande 1963 nde o haɓɓi e jaaynde.

"Ko'e Enahoro" laati dow hakkiilo yimɓe dow yiɗde laamu ngam naa' ɓe ɓeyda lesdi Nigeria, nden waɗi ardiiɗo lesdi Tory, Harold Macmillan, e mawɗo lesdi maako, Henry Brooke, nder haala ɓurna.

O wurtini diga UK nden o haɓɓiti ngam ɓeydaaki. E hitaande 1966, laamu konu waɗi mo.










  1. ↑ Asika-Enahoro, Maureen (2018-12-15). "Remembering Anthony Eronsele Enahoro: Adolor of Uromi, Okaku"o of Edoland". The Guardian. Lagos, Nigeria. Retrieved 2024-09-18.
  2. ↑ Muoka, Chidera (2017-10-01). "Five Independence Day Heroes". The Guardian. Nigeria. Retrieved 2024-09-18.
  3. ↑ "Biography – Anthony Enahoro Foundation". Retrieved 2024-07-04.
  4. ↑ Adesulu, Dayo (2016-09-29). "Nigeria at 56: What Education was like before independence". Vanguard. Lagos, Nigeria. Retrieved 2024-09-18.
  5. ↑ "Chief Anthony Enahoro speaks!". Sahara Reporters. New York City, United States. Sahara Reporters. 2006-01-01. Retrieved 2021-07-10.
  6. ↑ Ogbeide, OClifford (2010-12-26). "Enahoro:Tribute to a statesman". Vanguard. Lagos, Nigeria. Retrieved 2021-07-10.
  7. ↑ "Resting places of some Nigeria's independence heroes". The Punch. 2020-10-03. Retrieved 2021-07-10.
  8. ↑ "Resting places of some Nigeria's independence heroes". The Punch. 2020-10-03. Retrieved 2021-07-10.
  9. ↑ "Anthony Enahoro, A Journalist Who Moved Motion For Nigeria's Independence In 1953". Nigerian Tracker. 2021-02-25. Retrieved 2024-07-04.
  10. ↑ "Who Moved The Motion For Nigeria's Independence, By Fani-Kayode". Premium Times. 2013-05-02. Retrieved 2021-07-10.
  11. ↑ "The truth about the motion for Nigeria's independence". Daily Trust (in Engeleere). 2010-10-10. Retrieved 2025-06-10.
  12. ↑ "Nigeria - Independent Nigeria". Britannica. Retrieved 2023-01-29.
  13. ↑ Ogbeide, OClifford (2010-12-26). "Enahoro:Tribute to a statesman". Vanguard. Lagos, Nigeria. Retrieved 2021-07-10.
  14. ↑ Whiteman, Kaye (2011-02-08). "Chief Anthony Enahoro obituary". The Guardian. ISSN 0261-3077. Retrieved 2024-09-18.
  15. ↑ Gates Jr., Henry Louis; Emmanuel Akyeampong; Steven J. Niven (2012). Dictionary of African Biography. Oxford University Press. p. 302. ISBN 978-0-19-538207-5.
  16. ↑ Whiteman, Kaye (2011-02-08). "Chief Anthony Enahoro obituary". The Guardian. ISSN 0261-3077. Retrieved 2024-09-18.
  17. ↑ "Heroes of the struggle for Nigeria's independence/pioneer political". The Guardian. Lagos, Nigeria. 2020-10-01. Retrieved 2021-07-10.
  18. ↑ Sklar, Richard L. (1963). Power in an Emergent African Nation. Princeton Legacy Library. Princeton University Press. p. 269. ISBN 1400878233. JSTOR j.ctt183q1zx.
  19. ↑ Fani-Kayode, Femi (2010-09-27). "The Truth About the Motion for Independence". Leadership. Retrieved 2024-09-18 – via allAfrica.
  20. ↑ "Enahoro was a titan, says Fani-Kayode". Vanguard. Lagos, Nigeria. 2010-12-15. Retrieved 2024-09-18.
  21. ↑ "Chief Enahoro (Hansard, 21 March 1963)". api.parliament.uk. Retrieved 2021-07-10.
  22. ↑ "Anthony Enahoro". Zaccheus Onumba Dibiaezue Memorial Libraries. Retrieved 2024-07-05.
  23. ↑ Whiteman, Kaye (2011-02-08). "Chief Anthony Enahoro obituary". The Guardian. ISSN 0261-3077. Retrieved 2024-09-18.

UK nden o haɓɓiti ngam ɓeydaaki. E hitaande 1966, laamu konu waɗi mo.


.Nder 1950, Enahoro e Arthur Prest waɗi partiji Mid-West. Enahoro ɗon fuɗɗii haɓɓuki Mid-West Press nden o wurtini The Nigeria newspaper diga 1950 haa 1953. Fedde Mid-West fuɗɗii warugo nder Goomu Kuuɓal nder hitaande 1951. Enahoro wondi darnde to ɓurɓe haalde kawtal ngal haalde hoore leydi Nigeria e hitaande 1960.

Nder warugo lesdi Nigeria ɓaawo kolliɓe leydi e hitaande 1966, Enahoro woni ardiiɗo darnde lesdi Midwest to Ad Hoc Constitutional Conference e Lagos. O laatake hooreejo fedde (Minister for Information and Labour) nder laamu Yakubu Gowon, 1967-74; hooreejo fedre ngam kuuɗe mawɗe, 1975. O ɓaawo o laati ardiiɗo lesdi lesdi Nigeria, NPN, 1978-83. O woni hooreejo, Fedde Fedde Fuuta Fedde e Fedde Negooɓe, 1972-75.

Enahoro woni hooreejo National Democratic Coalition (NADECO), goomu je ɗon mari demokaraasi je ɗon haɓana mo'o wi'aɓe Sani Abacha haa Abacha maayi. Enahoro heɓii teddungal lesdi ngam ardiiɗo, Order of the Federal Republic, CFR, nder 1982, nden o laati hooreejo Movement for National Reformation, MNR, bana non boo Goomu Kawtal Pro-National (Pronaco). O heɓii DSC teddungal e Jaŋde Benin e hitaande 1972. Fuuɓal maako hawti e deftere Fugitive Offender.

Caggalgal nder hirnaange Nigeria

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Nder warugo 1962 nder lesdi hirnaange, o jeyi bee yimɓe goɗɗi nder kawtal. E dow hakke haɓɓugo dow dow dow dow ko ɓe mbi'i dow dow dow nder dow dow dow, Enahoro ƴiwoyi laawol Ghana to leydi United Kingdom nder hitaande 1963, Nigeria waɗi ko haɓɓii e dow Enahoro nder nder nder nder sariya Fugitive Offenders Act nder hitaande 1881, ngam haɗugo dabare maako ngam heɓugo dammugal politik. Ha fuɗɗam 1963, ardiiɗo keso Labour, Harold Wilson, anndini ɓernde ɓernde nde Enahoro hawti e nder kaso. Labour waɗi haccuki nder suudu Commons, bee jaɓugo daga goɗɗe Toriji, e jaɓugo haccuki ha habaru. O wonnoo gooto e ɓurɓe anndude Nigeria e leydi Britaaniya. O woni "ko'o " mo " "ko'e " mo "ko'i " ko'o waɗi ko'e damal nder suudu leydi e hitaande 1963 nde o haɓɓi e jaaynde.

"Ko'e Enahoro" laati dow hakkiilo yimɓe dow yiɗde laamu ngam naa' ɓe ɓeyda lesdi Nigeria, nden waɗi ardiiɗo lesdi Tory, Harold Macmillan, e mawɗo lesdi maako, Henry Brooke, nder haala ɓurna.

O wurtini diga UK nden o haɓɓiti ngam ɓeydaaki. E hitaande 1966, laamu konu waɗi mo.