Jump to content

Derek Jakeway

Iwde to Wikipedia
Derek Jakeway
ɓii aadama
Jinsugorko Taƴto
Ɓii-leydiyankaakuNaajeeriya Taƴto
InndeDerek Taƴto
Innde ɓesnguJakeway Taƴto
Ɗuubi daygo6 Korse 1915 Taƴto
Date of death6 Jolal 1993 Taƴto
Place of deathExmouth Taƴto
Position heldGovernor of Fiji Taƴto
Janngi toHele's School, Exeter Taƴto
Award receivedKnight Commander of the Order of St Michael and St George, OBE Taƴto

Francis Derek Jakeway KCMG OBE (6 suwee 1915 – 6 noowammbar 1993) ko gardiiɗo koloñaal Angalteer, ko o baawɗo ƴellitde leydi politik caggal koloñaal Fiji, o huutoriima ganndal makko e karallaagal makko dipolomasi ngam luulndaade laabi aadaaji, o daraniiɗo ɓurde demokaraasi e nder laamu.

Nguurndam e jaŋde puɗɗagol

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Francis Derek Jakeway, jibinaa ko ñalnde 6 suwee 1915, janngi ko to duɗal Hele to Exeter hade mum yahde duɗal jaaɓi haaɗtirde Exeter to Oxford .

Nijeer koloñaal

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Golle Jakeway e nder sarwiis njuɓɓudi laamu koloñaal fuɗɗii ko to leydi Najeriya e hitaande 1937, ɗo o golli duuɓi 17, o woni e golle to Seychelles e biro koloñaal (CO). E hitaande 1954, o toɗɗaa mawɗo binndoowo Gine Biritanik e hitaande 1959.

Koloni korona leydi Sarawak

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Ko adii nde Sarawak hawrata e Malesi, o woniino mawɗo jaagorɗe Sarawak fuɗɗoraade e lewru abriil 1959. Ko kanko woni hooreejo jaagorɗe koloñaal korona Sarawak, o ardii duuɓi cakkitiiɗi laamu koloñaal Angalteer e hawrude e Fedde Malesi. Ko o gardiiɗo koloñaal keewɗo humpito, ko o neɗɗo mawɗo e nder sarwiis laamu Sarawak. E gardagol guwerneer gardiiɗo leydi ndii e lewru suwee 1959, Jakeway waɗi nanondiral e Sultan Brunei, joofniri e dow laabi fedde njuɓɓudi duuɓi sappo hakkunde leyɗeele ɗiɗi ɗee.

Guwerneer leydi Fiji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Semmbe makko ina jokki e ɓeydaade nde o wonti Guwerneer e Komandaajo Fiyi e hitaande 1964. Ko ɗoon o ardii laawol Fiyi feewde e jeytaare, o huutorii peeje laamu nokkuuji e golle laamu, o sosi njuɓɓudi laamu keewndi leƴƴi. Ñalnde 23 abriil 1964, guwerneer Jakeway udditi e dow laabi Duɗal Karallaagal Derrick to Suva, ngam teddinde Ronald Albert Derrick, gardiiɗo jaŋde karallaagal gadano Fiyi, daartoowo, binndoowo.

Gomnaajo Jakeway e AD Patel ɗon ƴama dow kuuɗe mawɗe dow ko laarani lesdi ndin wakkati njillu Eirene White haa lesdi Fiji. Eirene White hawti miijooji feere-feere dow kuuje bana wakiltaaki juulɓe feere-feere, ardungal siyaasaaku Fiji, e miijo wartirgo Fiji haa Fiji, darnde nde woɓɓe ngenndiyaŋkooɓe mballi. Patel, ƴaañiiɗo e ndimaagu Fiyi, ñiŋii laamu koloñaal, ina ɗaɓɓi ngootaagu politik, haa teeŋti noon e ko fayti e doggol renndo. Tenngaade Jakeway, ɓeydi heen haala makko to Ostarali, ɓeydi tiiɗtinde yeewtere ndee. [1]

Kaaldigal ngal yani ko e haala doggol (common roll), Patel yalti caggal nde jaaynde Fiji Times holliti miijooji mum. Ɗum ɓeydii feccere hakkunde politikaaji Fiyi e Orop, ɓeydi bonnude jokkondiral Patel e Jakeway, ustii kadi mbaawka heɓde njeñtudi moƴƴiri to Londres. [1] E nder ɗuum, e fuɗɗoode kitaale 1960, kulhuli jeyi leydi e nder leydi Fiyi ɓeydiima. So tawii Fijinaaɓe ina kuli waasde leydi e juuɗe Indo-Fijinaaɓe, politikaaji Indo-Fijinaaɓe ɓuri tiiɗnaade ko e sarɗiiji njulaagu leydi. Jakeway ina wallitnoo sariyaaji baawɗi semmbinde hakkeeji renndo, kono nde tawnoo ina yiyee ko no feere yahrude yeeso nii, ɗum addani Fijinaaɓe mettere. CO ina ɗaminii maa ɗum addan laawol gollondiral politik garoowo. [1]

Ngam heɓugo nanondiral dow wayluki woote, guwerneer Jakeway gollidi bee ardiiɓe lesdi Fiji bana Kamisese Mara e John Falvey wakkati yewtere doosɗe leydi Fiji. [1] O ƴeewi feere sosde doggol renndo keeriiɗo, kono Fijinaaɓe, ɓurɓe yiɗde wakilaagu renndo, nanndaani e ballal no feewi. Tenngaade hakkunde yimɓe Indo-Fiji e yimɓe Fiji ummorii ko e pellital CO ngam waɗde feere no joɗnde wooteeji ɗii mbaɗirtee hay so tawii noon ina waɗi darnde ngam heɓde yamiroore Fiyi. [1] Ngam ɓamtude jokkondiral hakkunde leƴƴi keewɗi ɗii, Jakeway heddii ko e wallitde lannda Alliance caggal kaaldigal. Ndee fedde politik keewnde leƴƴi yahri yeeso haa sosi laamu caggal wooteeji Fiyi e hitaande 1966 . [1]

Jakeway ina yiɗi kadi ƴeewtaade haala eggol ummoraade Fiyi, haa teeŋti noon e yah-ngartaa Indo-Fijinaaɓe waawɓe golle feewde Amerik e Kanadaa, e ƴettude peeje baawɗe huutoreede ko wayi no njuɓɓudi bonndi. [1] Yimɓe hono Patel ndartinii waylude batu doosgal leydi 1965 luulndiingu nguu, sibu ina cikki wonde Indo-Fijiyankooɓe ina mbaawi dañde caɗeele e mbaydi politik kesiri ndii. Ko wonaa ballal makko e jeytaare seeɗa-seeɗa, darnde Jakeway e waylo-waylo weeyo politik ina jokki e ƴellitde jeewte, haa teeŋti noon e jokkondire hakkunde leƴƴi e duumagol doosɗe leydi ndii e nder yontaaji juutɗi. [1] Guwerneer Jakeway, umminooɗo Fiyi e lewru Duujal 1968, wasiyiima yo lomtin njuɓɓudi wooteeji renndo ngoo e wooteeji hakkunde leyɗeele ngam ƴellitde demokaraasi e safrude jiiɓru politik. [1] Kanko e hooreejo jaagorɗe Peter Lloyd, ɓe ndaranii ko wooteeji ɗi ngonaa njiyaagu, ɗi winndere ndee jaɓata. Eɓɓaande makko ndee ina yiɗi woɗɗitaade renndoyankaagal, jokkondirde e kuule demokaraasi ɓurɗe yaajde, tawa ina hollita miijooji luulndiiɗi ɗi porfeseer de Smith. Feere makko yiɗnoo ko sosde doosgal woote ɓurngal yuumtude ngam heɓde laawɗingol winndere ndee. [1]

E hitaande 1967, o woni guwerneer jooɗiiɗo gadano njillu to duunde Pitcairn , to woɗɗi . Caggal golle makko to Pasifik worgo, Jakeway arti Angalteer, o ardii Devon 's Health Authority fotde duuɓi sappo.

  1. 1 2 3 4 5 6 7 Lal 2008.