Ernest Ikoli
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɓii-leydiyankaaku | Naajeeriya |
| Innde | Ernest |
| Ɗuubi daygo | 1893 |
| Date of death | 1960 |
| Wolde | Inngilisjo, Nigerian Pidgin |
| Sana'aji | journalist, ngaɗoowo siyaasaje |
| Position held | member of the House of Representatives of Nigeria |
| Janngi to | Sa'aré djanguirdé tchoudi tchakaadi kings |
| Member of political party | Nigerian Youth Movement |
Ernest Sissei Ikoli (1893-1960) ko dawruyanke, ngenndiyanke, jaayndiyanke ardiiɗo leydi Najeriya. Ko kanko woni ardiiɗo jaaynde Daily Times, hooreejo moftorde sukaaɓe Naajeeriya, e hitaande 1942, o lomtii Lagos e nder suudu sarɗiiji.
Nguurndam e golle puɗɗaaɗe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ikoli jibinaa ko to Nembe e nder diiwaan Bayelsa hannde oo, o janngi to duɗal laamu Bonny, to diiwaan Rivers e to duɗal jaaɓi haaɗtirde King’s College, to Lagos. Caggal nde o timmini jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde King's College, o wonti jannginoowo to duɗal ngal - posto mo o woppi ngam jokkude golle jaayndeyaagal. Duuɓi o golliima e Lagos Weekly Record, jaaynde nde gila ndeen majjii. Ko kanko woni hooreejo jaaynde Daily Times of Nigeria, nde fuɗɗi nder lewru Juko hitaande 1926, Adeyemo Alakija woni hooreejo hukuuma kan. O wonti caggal ɗuum bayyinoowo Nelaaɗo Afrik mo jooni joofni. E kitaale 1930 o jeyaa ko e sosɓe fedde sukaaɓe leydi Najeriya, o meeɗiino wonde hooreejo fedde nde. E nder oon sahaa, dillere ndee ina jokki e hare tiiɗnde ngam heɓde laamu e NNDP mo Herbert Macaulay. Duuɓi maako nder filu jaayndeeji ɗin waɗi batte ɗuuɗɗe dow laawol Naajeeriya ngam heɓugo ndimu diga laamu koloñaal. Jaayndeeji ɗii ina njeyaa e laabi ɓurɗi moƴƴude ɗi ngenndiyankooɓe Naajeeriya mbaawi jokkondirde e laamɓe mum en koloñaal en e oon sahaa.[1]
Diɗɗal Sukaaɓe Naajeeriya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]O fuɗɗi Diɗɗal Sukaaɓe Naajeeriya bee yimɓe Naajeeriya'en feere feere bana Hezekiya Oladipo Daavis, James Churchill Vaughan e Oba Samuwel Akisanya (anndiraaɗo Seneraal Saki). Diɗɗal ngal fuɗɗii ko e diɗɗal sukaaɓe Lagos, ngal sosaa ko e daande kulhuli e politik jaŋde toownde koloñaal mo alaa ko woni e mum. Diɗɗal ngal ɓuri wonde ko Lagos kono nde terɗe ceertuɗe naati e fedde nde, nde wayliima wonti Diɗɗal Sukaaɓe Naajeeriya ; fedde gollorde politik jogiinde mbaydi e yiɗde ngenndiyaŋkaagal. Nnamdi Azikiwe, naati fedde nde ko e hitaande 1934.[2]
E hitaande 1941 Kofo Abayomi, hooreejo diɗɗal ngal to Lagos, woppi golle mum to Diiso sarɗiiji, dooli woote gardagol leydi. Woote gadane mbaɗaama hakkunde terɗe NYM ngam suɓaade kanndidaa potɗo tawtoreede jooɗorde ndee, tawi ko Samuel Akisanya ɓuri heewde woote, Ikoli woni ɗiɗaɓo. Kono, e ballal H.O. Davis, Obafemi Awolowo, Akintola e woɗɓe seeɗa, goomu caɗtungu lannda ka, joginooɗo hakke ƴeewtaade njeñtudi ndii, suɓii mo ko kanndidaa dillere nde. Hay so tawii Akisanya jaariima mo ɗoon e ɗoon, caggal ɗuum o woppii, o haɓanaaki jooɗorde ndee ngam wonde kanndidaa keɓtinaaɗo e ballal balloowo makko gadano, hono Nnamdi Azikiwe, hay so tawii o dañii Ikoli. Naatgol Akisanya e wooteeji ɗii addani mo yaltude diɗɗal ngal, Azikiwe kadi yalti diɗɗal ngal, kamɓe ɗiɗo fof ɓe ƴetti ko ɓuri heewde e wallidiiɓe maɓɓe. Feere nde waɗi ndee ina yiyee e won e annduɓe wonde ko kañum woni sabaabu gaññeeje gonɗe hakkunde leƴƴi Igbo, Hausa, e Yoruba e nder leydi ndii, kadi ko kañum woni sabaabu ɓurɗo teeŋtude e luural wooteeji e darnde bonnde nde ɓe mbaɗi e ustude deeƴre leydi ndii.[3]
Hay so tawii o dañii jooɗorde makko e woote gardagol leydi goɗɗe e hitaande 1946, njeñtudi ndii wayliima caggal ñaawoore, Ikoli heɓti tergal mum e Diiso sarɗiiji. O dogi e wooteeji gardagol leydi hitaande rewtunde ndee, kono o woppi kanndidaagal makko ko adii wooteeji ɗii seeɗa.
E hitaande 1951, Ikoli, e Awolowo e wondiiɓe mum mbaɗi fedde Action Group, nde daranii ko ƴellitde nafooje Yoruba en e nder njiimaandi ndimu leydi Najeriya. E nder oon sahaa o winnditii jaaynde wiyeteende The Daily Service, nde daande mum woni ajenda lannda kaa. Ndeeɗoo winndannde ina joginoo mbaydi nano-moƴƴere, ko ɗum holliri wonde janngooɓe hirnaange ɓee njiɗaa ɗum, tee ina seerti e nulal ngenndiyaŋkaagal ngal o yiɗi jokkude.
So tawii lefol makko ina waawi bonnude sabu leñol ngol ummorii ko e jeytaare leydi Najeriya, ina teskaa darnde makko e heɓde ndeen jeytaare. Kuugal maako mawngal nder jaayndeeji e anndal maako nder siyaasaaku wallitii waylugo lesdi Naajeeriya diga lesdi Biritaniya, haa laati lesdi jeytaare.
Ƴeew kadi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ishaq Adaka Boro