Jump to content

Fasama

Iwde to Wikipedia
Fasama
ɓii aadama
Jinsudebbum Taƴto
ƊofordeDirkou Taƴto
FamilySayfawa dynasty Taƴto

Fasama ko debbo Dunama I Umemi, mai (laamɗo) laamu Kanem–Bornu e darorɗe teeminannde 11ɓiire haa cakkital teeminannde 12ɓiire. Caggal nde Dunama maayi c.1151, Fasama laamiima laamu nguu e wonde laamɗo ɓiɗɗo maɓɓe, Biri I Usmaan. Fasama yamiriino laamu mawngu e nder regent, ina wayi no o ɓurii ɓiyiiko laamu, ko ɗum holliri ɗum ko kewu nde o waɗi mo e kasoo fotde hitaande caggal nde o waɗi ñaawoore nde fotaani.[1]

Fasama ummorii ko e leñol Kay (Koyam) to Dirkou.[2][3] E darorɗe teeminannde 11ɓiire walla fuɗɗoode teeminannde 12ɓiire, Fasama wonti debbo mai Dunama I Umemi, mai (laamɗo) laamu Kanem–Bornu. Dewgal makko e mai Dunama ina waawi wonde sabaabu tiiɗtinde jokkondiral hakkunde Kay e Kanem ; yumma baaba Dunama Hummay kadi ko iwdi Kay wonnoo. Faasama ko yumma ronooɓe Dunaama, Biri I Usmaan.[4]

Caggal nde Dunama maayi c.1151, Fasama ƴetti laamu e nder laamu nguu, ko o laamɗo. Laamu Biri waɗii ko ɓuri duuɓi capanɗe ɗiɗi, haa nde o sankii c.1177, kadi laaɓaani hol no Fasama joginoo laamu. Ina gasa tawa Biri ina famɗi e fuɗɗoode laamu mum, ina haani regence. Biri haa jooni dañii ɓiɓɓe mum[5]e caggal ɗuum, winndiyanke Bornuan biyeteeɗo Ibn Furtu siftori Biri ko laamɗo jannguɗo, ɗum firti ko o laamɗo baawɗo, mawɗo ko famɗi fof feccere e laamu makko. Fasama yamiri laamu mawngu e nder regent e laamu makko ina wayi no ɓuri Biri e hoore mum. Girgam (taariindi laamɗo laamu) ina winnda heen huunde nde Biri yamiri warde gujjo, tawi ina luulndii sariya lislaam. Ko jukkungo ngam ɗuum, Fasama yamiri yo Biri yoɓe kasoo hitaande timmunde.

Faasama ko neɗɗo teeŋtuɗo haa jooni e nder laamu nguu e cukaagu ɓiɓɓe Biri. Girgam oo ina winnda wonde ɓiy Biri biyeteeɗo Abdullaah I Bikur e miñi mum Bitku njilliima Fasama e cukaagu mum en. Fasama rokki Abdullaah e Bitku gooto fof teemedere gelooɗi, ko ɗum hollirta wonde omo jogii jawdi mawndi. Gelooɗi dokkaaɗi Abdullaah ɗii ina nanndi e ko Bikoru, ina gasa tawa ko ɗoon iwdi innde makko, ɗi Bitku rokkaa ɗii kadi ko Bitku.[3][6]

Innde ndee kadi ina winndaa Fasamé.

Mai ina waawi jogaade rewɓe heewɓe. Debbo mawɗo oo ina joginoo tiitoonde gumsu kono laaɓaani so tawii Fasama ina joginoo ndeen darnde. Caggal mum, winndooɓe daartol ina njuumti, ina mbiya Fasama ko gumsu e laamu ɓiyiiko. Ndee fenaande ina waawi hollude wonde ko kanko woni gumsu Dunama, ko ɗuum waawi addande jiiɓru nduu.

Ñalɗi mbayliigu ceertuɗi ina teskini, ƴeew binndanɗe Dunama I Umemi e Biri I Usmaan.

  1. Waziri, Ibrahim Maina (2023). "The Chima Fiefdom System in Kanem-Bornu and its Transformation into District Head Administration in British Borno, Northern Nigeria (19th and 20th Centuries)" (PDF). Joseph C. Miller Memorial Lecture Series. 16: 10. doi:10.53179/9783868934465 Check |doi= value (help).
  2. Lange, Dierk (1977). Le dīwān des sultans du (Kānem-)Bornū: chronologie et histoire d'un royaume africain (de la fin du Xe siècle jusqu'à 1808) (in Farayseere). F. Steiner. pp. 68–70. ISBN 978-3-515-02392-4.
  3. Lange, Dierk (1984). "The kingdoms and peoples of Chad". In Niane, Djibril Tamsir (ed.). General history of Africa, IV: Africa from the twelfth to the sixteenth century (in Engeleere). University of California. p. 244. ISBN 978-92-3-101710-0.
  4. Cohen, Ronald (1966). "The Bornu King Lists". Boston University Papers on Africa: Volume II: African History. Boston University Press. p. 80.
  5. Barth, Heinrich (1857). Travels and Discoveries in North and Central Africa: Being a Journal of an Expedition Undertaken under the Auspices of H.B.M.'s Government, in the Years 1849–1855 (in Engeleere). Longmans. p. 635.