Jump to content

Fuɗnaange leydi Naajeeriya

Iwde to Wikipedia

Fuɗnaange Naajeeriya ( Hausa : Arewacin Najeriya ) ko leydi Biritaannaaɓe ndi duumii ko e hitaande 1900 haa 1914, ndi suddii ko bannge worgo ko wiyetee hannde Naajeeriya .

Protectorate ɗon ɓooydi dow 660,000 km (255,000 ) e hawti e emirates Sokoto Caliphate e geɗe nder laamu Bornu, je ɗoɓi nder 1902. Hooreejo arandeejo leydi ndii ko Frederick Lugard, mo halfinii maccuɓe e ɓooyma e ɓoolde e waɗde sistemal laamu nder leydi ndii.

Protectorate'en ɗon timmi haa 1 lewru Janaare 1914, nde nokkuure maako ɗon hawta bee Protectorate lesdi lesdi lesdi lesdi Naijeriya e Koloniya Lagos, bana lesdi lesdi lesdi Naajeeriya.

Map of the protectorate 1911 showing its provinces

Kawtal Berlin nder 1884 e 1885 hokki leydi ndii ko laatii lesdi Najeeriya woyla to Ingliisi. Royal Niger Company haɓɓii nder hitaande 1886 e George Taubman Goldie wonde mawɗo laamiiɗo. Kampaani ɗon yahda nder lesdi e ɗon jaɓɓa dookaji jaaynde e dookaji siyasa, wakkati feere ɗon je ɗon je ɗon ɓaŋga, bee mawɓe lesdi. Nder hitaande 1897, Frederick Lugard waɗi hooreejo gardiiɗo lesdi Afrik hirnaange, ngam o hawti bee halki Fulani'en e haɓɓuki Farayse'en nder lesdi hirnaange.

E 1 lewru Janaare 1900, dabare Royal Niger Company's charter hawtiti, laamu British hoo'i hakkillaaji, nder kuugal nde Lugard nanngi habaru. Royal Niger Company hokki £ 865,000 e hokki hakkilo dow feccere fuu ceede nder nder nder nder nokkuuje nder duuɓi 99 ngam hokki leydi to laamu Biritaniya. Lord Lugard haɓi hooreejo mawɗo lesdi lesdi lesdi Nigeria. Lokoja laati laamorgo diga 1900, amma Zungeru laati laamorgol protectorate nder 1902 ngam ɗum woni laamorgo ɓurɗo haa woyla to wuro haa yaasi bee koolaaji maayo.[1]

Kuugal konu fuɗɗii nder 1902 nden fuɗɗi duuɓi jowi nder haɓre. Ɓooyɗe laamu Bornu ɓe laɓɓini nder 1902 e Sokoto Caliphate nden ɓe laɓɓina nder konu Kano. Wondiral fuɗɗii nder 1904 to Bassa. Nder 1906, Mahdist ma'ajji fuɗɗii nder gariiri Sokoto nder gariiri Satiru. Woni fuɗɗamji laamu Afrik hirnaange fuɗɗam ɓe neldi ngam halki haɓre; nde Muhammadu Attahiru II nani haala ko waɗi, o neldi fuɗɗam fuɗɗam 300 Sokoto e fuɗɗam ɓaawo Mallam Isa ngam hawtaɓe. Luttuɓe ɓeen ɓeen ɓe mbaɗi ko ɓe mbaɗi, ɓe mbaɗi ɗum ko ɓe mbaɗata e nder leydi ndii. Caggal 1907 woodi ɓeydi ɓeydi rewol e naftiraaki semmbe konu e British e focus High Commissioner yaaki dow taƴuki e jaango. [Njiɗol ko haani] [<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">citation needed</span>]

Jaɓɓorgo Kewuuji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Laamu Angalteer fuɗɗorii ko Frederick Lugard woni Komiseer mawɗo gadano. E hitaande 1907, Lugard ummii Naajeeriya fayi Hong Kong, Percy Girouard wonti Komiseer mawɗo keso. Girouard ina joginoo daartol juutngol e mahngo laana njoorndi to Kanadaa e Afrik, o halfinaa mahngo laana njoorndi mawka e nder Protectorate. E hitaande 1909, Henry Hesketh Bell, guwerneer leydi Uganndaa toɗɗaa komisariyaajo mawɗo. E hitaande 1912, ina hiisa wonde nokkuuji Fuɗnaange leydi Najeriya ina tolnoo e 660,000 square kilometres (255,000 mi ina waɗi fotde miliyoŋaaji 10 neɗɗo. Charles Lindsay Temple wonti hooreejo komisariyaajo e hitaande 1911 e 1912 o fuɗɗii ƴeewtaade, e ballondiral tiiɗngal e Lugard, sosde Koloni e Protektoraat Naajeeriya .

Gooto nder kuuɗe laamorde nder lesdi Najeeriya woylaare woni hawtuki ardiiɓe e emira'en - hawti e emira Bornu - bana "laamorde asli" nder laamorde Britaniya. (tellee e kuuɗe ɗe nootiri e ardiiɓe, rajas, e maharajas nder leydi Britaniya). Fuuje footiima footi e nder protectorate nder duuɓi arandeeji laamu British. Lugard's heɓaaki haɓɓugo lekki poll fuɗɗii ngam Emirates, haɗi haɓɓugo feccere e dow ko'e feccere nder ko'e e heɓaaki lekki nder ko'o nder ko'a nder ko'i nder ko'u nder ko'en nder ko'ol fuɗɗii ko'e nder ko'al.[2] Ɗuum waɗi ɓeydaaki mawnde nder ceede Protectorate nden ngam kuugal golle ummatoore footi hokki ɗum ceede diga laamu British. Ngam maajum, Britaniya'en ɗon mari ɓillaaji yimɓe Britaniya'e ɓaawo 1907. Ɗi'e hawti e hawtiinde e hakkillaaji aadaaji nder laamu British.[2]

  1. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Temple".
  2. 1 2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Newbury".