Honadu Gawakuke

Ɗe Honaɗe ngaɗaaɗe ɗe ɗun ɗumraji nayi hakkuɗe di khalifajo sokoto e mo diiwal gobiranko’en ɗer Gawakuke ɗer woylare lesdi Naajeeriya nyalɗe 9 mboy 1836. Ɗe honannɗe ɗen une jaalagalɓe sokoto e helanaaki ɗi lamorde Gobir henɗinɗe nɗe ɓe halifanku. Ɗer 1836, ɓe laamu Gobir teti haanoɓe semɓinɗe kalifare sokoto, lattiɓe laamiɓe Goobir tunnɗe ɗum finuugo laamu nɗer 1808. Yahi ɓe wonnɗaaɓe. Khalifaajo sokoto sultan Muhammad Bello e luttuɓe eɗun kawtal maako kawti yahi njeɗɗi eɓe mawɓe e gawakuke, ɗer woylare hawtuɗe Gobir. Honooɓe (solji’en) Bello kiɓɓiɗiri ɗer ɗeenal solji’en e faɗɗuki sultanjo Gobir Ali koɗum soita ɗumɓe tefooɓe faɗɗuki haa nɗer yaasi ɗi lamorɗe Gobir, wuuli saareeji (chi’on) e hissuki jooɗiɓe jam.

Asli

Tiggudo khalifaare sokoto hannko wooni Usman ɓii foodi, jaalaaɗo Gobir nɗer 1808 faaɗe yeeso ɗunɓe waddi keero konu fulɓe ɗer lattiɗun anliiɗo e timminɗo konu Jihadi haa ɗen dawlaaji woyla Naajeeriya. Haa kadibo ɗuuɗirɗe ɓe gobir tokki dokaawal sokoto tiggoowo lattiɗo no kawtuɗo luumo hakkuɗe lamɓe ɓen. Nɗer 1930 ɗen Sultanjo mo sokoto Mohammed Bello jaaɓi hennɗuki laamu Gobir nɗer sokoto henndi ɗun lattiniɗun les sultanjo Ali latti laamu hakkuɗe Gobir e sokoto hakkilango arɗungal.

Bunnda (Hona)

Ɓe umminooɓe fitna solji’en eɓe dow gellooɗi (ngeelooɗi) pucci laɓɓe e daakaaje yimmɓe les arɗuugal Sultanjo mo sokoto Ali, Tuareq mawɗo Ibra, maradi mawɗo raudi e banndiraawo Ali. Baciri hawtuɗe maɓɓe ɗen fotti e solji’en Muhammed Bello nyalɓe mboy 1836 solji’en ɓen ɗee’iti keltinaako ko honoɗu fuɗɗa suutaake bannɗum laarimo. Gaɗa ɓaawo hona yimɓe Tuareq limuɓe les arduungal Ibra e tokku ɓe ɗum kultoori. Honooɓe Muhammed Bello faa’i yeeso e konu haa teeti luttuɗe ɗen ma ɗen nyaami nasru honooɗu.

Gaɗa (Ɓaawo) Honaadu (Konu)

Sultanjo Ali e maradi mawɗo raudi mɓe faɗɗaama nɗer ɗannɗal honaadu, amma Tuareq mawɗo Ibra e baciri kawturi ɗoggi cuuɗaake. Baawo honaaɗe Muhammed Bello e dakaje mun carkitaake nɗer Gobir paɗdi haa mɓe ɗuuɓi soppo e joowi dow fooraaki ɗun honuuɓe karatu. Un nasru eɗen hoonawal ɗeeungal nɗer taariki pooɗuuɗi nebɗi ndi fitna hakkuɗe Gobir e sokoto e mooɓaaɗe nɗe dawlaaji heentoore edow hakkilannɗe ɗi ɓe haalifaare sokoto. Muhammed Bello tiggi hebre e ribat ko gallure hewɗe nɗer geɓɓal gam woo’ina jonnɗe jam e haajannki ummatore.