Jump to content

Ifẹ

Iwde to Wikipedia
Ifẹ
city, big city
LesdinkeejumIlé-Ifẹ̀ Taƴto
LesdiNaajeeriya Taƴto
Nder laamooreDiiwal Osun Taƴto
Hiiri-weeti pelleUTC+01:00 Taƴto
Jonde kwa'odineto7°28′0″N 4°34′0″E Taƴto
Twinned administrative bodySan Bernardino, Rio de Janeiro Taƴto
Present in workCivilization V Taƴto
Map

Ifẹ̀ ( Yoruba Listen c, ina wiyee kadi Ilé-Ifẹ̀ ) ko wuro Yoruba ɓooyngo to fuɗnaange-rewo Naajeeriya sosaango duuɓi 1000 ko adii jibineede Iisaa . E hitaande 900 caggal Iisaa, wuro ngoo wonti nokku keewɗo faayiida e nder Afrik hirnaange, peewnoowo naalankaagal keeringal. Wuro ngo woni ko e diiwaan Osun hannde oo . Ifẹ̀ ina woni fotde 218 kiloomeeteer to fuɗnaange-rewo Lagos ina waɗi ko ina tolnoo e 500 000 neɗɗo, ko ɗum ɓuri heewde e diiwaan Osun e fawaade e binnditagol yimɓe e hitaande 2006.

Ko juuti e naatgol Ile Ife e ɗemngal Ufẹ̀ e haaloowo ɗemngal mum

E fawaade e aadaaji diine Yoruba, Ilé-Ifẹ̀ sosaa ko e yamiroore Alla toowɗo Olódùmarè mo Ọbatala . Ndeen nde yani ko e juuɗe miñiiko Oduduwa, ɗum jibini gaño hakkunde maɓɓe. Oduduwa tagi laamu ton, ɓiɓɓe worɓe e rewɓe laamu nguu laati laamiiɓe laamuuji feere feere nder leydi Yoruba . Ọọ̀ni gadano Ifẹ̀ ko iwdi Oduduwa, woni Orisha 401 . Laamiiɗo jooni gila hitaande 2015 ko Oba Adeyeye Enitan Ogunwusi Ojaja II, Ọọ̀ni mo Ifẹ̀ mo kadi ko limto Najeriya. Innde mum ko wuro 401 laamɓe, Ifẹ̀ ko wuro dewondirɓe/votaries heewɓe e laamɓe ɓee kadi ko ɗoon ɓe mawnintee ko heewi e juuldeeji .

Ilé-Ifẹ̀ ina anndaa e winndere ndee kala sabu nate mum ɓooyɗe e nate njamndi, kaaƴe e terracotta, ɗe mbaɗi ko hakkunde 1200 e 1400 caggal Iisaa. [1]

Iwdi dowlaaji diiwanuuji ɗii : Caaktugol e wuro ceniingo

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Oduduwa ina joginoo ɓiɓɓe worɓe e rewɓe, e taaniraaɓe, ɓe njahdi e laamlaamuuji e laamlaamuuji maɓɓe, woni; Ila Orangun, Owu, Ketu, Sabe, Egba, Popo IJESHA [OWA AJIBOGUN] e Oyo . Oranmiyan, ɓiɗɗo Oduduwa cakkitiiɗo, o jeyaa ko e jaagorɗe mawɗe baaba makko, kadi ko o gardiiɗo laamu Edo jibinaaɗo caggal nde Oduduwa jaɓi ɗaɓɓaande leñol Edo ngam laamu makko. Nde Oranmiyan felliti hootde Ile Ife, caggal nde o waɗi dumunna golle to Benin, o acci cukalel ina wiyee Eweka ngel o joginoo e nder dumunna oo e laamɗo debbo jeyaaɗo e leydi Benin, biyeteeɗo Erinmwinde, ɓiy laamɗo (Ogie) Egor, koɗki keedki Benin jibinaaɗo. Suka gorko oo yahi haa wonti laamɗo gadano jaɓaaɗo e Oba laamu Edo ɗiɗaɓuru laamiiɗo ko wiyetee hannde Benin gila oon ñalawma haa hannde. Oranmiyan caggal ɗuum eggii feewde worgo-fuɗnaange e nder laddeeji savanna ngam sosde Oyo . Oyo caggal ɗuum wonti laamu ngu yaaji e tooweeki mum gila e daande maayo Niiseer hirnaange walla ñaamo haa e daande maayo Volta fuɗnaange walla nano . Maa nde annde e dowlaaji ɓurɗi doole e nder Afrik e nder yontaaji hakkundeeji, hade mayre ɓuuɓde e cakkital teeminannde 19ɓiire.

Setting aadaaji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

 

Laamiiɗo ( Ooni mo Ile-Ife)

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Oòni (walla laamɗo) Ife ko tiitoonde laamɗo Oduduwa, e yoga e galleeji laamɓe UFE goɗɗi doole ina limtee e hooreejo ruuhu e politik dow leñol ngol hannde ina wiyee yoruba. OONI ko stool e tiitoonde nde kala Laamɗo e nder IFE ƴetti caggal laamu ODUDUWA. Ko kanko woni hooreejo geɗe politik e konu ruuhuyaŋkooje e nder leyɗeele ɗee kala hade laamlaamuuji goɗɗi yaltude e ife ngam sosde leyɗeele mum en. Ko kanko tan woni ruuhu 401 ( Orisha ), ko kanko tan haaldata. E goonga, laamu laamɗo Ife ina jokki e sosde wuro ngo ko ɓuri duuɓi ujunnaaje sappo ko adii jibineede Iisaa-al-Masiihu. Laamɓe woɗɓe walla laamɓe “laamuuji yoruba” hannde ɗii fof, ina mbiyaa “igbakeji orisha”. Ɗiɗaɓo e yamiroore ORISHA- OONI. Laamɗo hannde oo ko Oba Enitan Adeyeye Ogunwusi (Ojaja II). Ooni ƴetti jappeere laamu mum e hitaande 2015. Caggal nde fedde Yoruba Orisha Congress sosaa e hitaande 1986, Ooni heɓi darnde winndereyankoore nde jogiiɓe tiitoonde makko keɓaani gila nde Biritaan en njiimi wuro ngoo. Nder lesdi o ɗon mari daraja nder kampaniire laamiiɗo Obas, o ɗonno laara hooreejo liman'en e ardiiɗo wuro ceniingo Yoruba'en fuu. E jamaanu ɓooyɗo, galle laamorɗo Ooni Ife ko galle mahaaɗo e birik enamel goonga, fawaade e kaɓirɗe porselin naalankaagal e kala sifaa paabi. E oo sahaa, ko njuɓɓudi mahdi ɓurndi hesɗude. Ooni jooni oo, Oba Adeyeye Enitan Ogunwusi Ojaja II, Ooni mo Ife, (jibinaa ko ñalnde 17 oktoobar 1974) ko konte Najeriya, Ooni 51 mo Ife. O lomtii maayɗo Oba Okunade Sijuwade(Olubuse II) mo wonnoo ooni 50ɓo Ife, mo maayi ñalnde 28 sulyee 2015.

Kultuɗi Laamɓe

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Ife ina anndaa no feewi e wuro 401 laamɗo (anndiraaɗo kadi irumole walla orishas). Ina wiyee wonde ñalnde kala e nder hitaande, rewooɓe aadaaji ina mbaɗa juulde gooto e ɗeen laamɓe. Heewi wonde ko juuldeeji ɗii ina njahra e ko ɓuri ñalawma gooto, ina mbaɗa golle almudɓe e nder galle laamorɗo oo, kam e dingiral teyaaɗe e nder heddiiɓe e laamu nguu. To bannge daartol, laamɗo oo feeñata tan ko e jamaanu e nder juulde Olojo hitaande kala (mawningol fajiri keso) ; juulde woɗnde teeŋtunde ɗoo ina jeyaa heen juulde Itapa wonande Obatala e Obameri, juulde Edi wonande Moremi Ajasoro e Ugbo en e masɗe mum en Igare (Oluyare) . [1]

Laamɓe e laamɓe ina keewi naatde e koye mawɗe sabu naalankooɓe ɓee ina cikkatnoo wonde Ase ina jogii hoore, Ase ko doole e semmbe ndernderiijo neɗɗo. Limlebbi daartol Ife e birooji jokkondirɗi e mum en fof ina njiytee. Ina jeyaa e ɓurɗe winndeede e nder ɗuum, laamɗo gadano biyeteeɗo Obalufon II mo nganndu-ɗaa ko kañum sinci mbaydi njamndi mboɗeeri, teddinaaɗo e mbaadi masiŋ njamndi mboɗeeri (mask) nguurndam.

  1. "FEDERAL REPUBLIC OF NIGERIA : 2006 Population Census" (PDF). Archived from the original (PDF) on 5 March 2012. Retrieved 25 July 2016.