Jump to content

John Randle (physician)

Iwde to Wikipedia
John Randle (physician)
ɓii aadama
Jinsugorko Taƴto
Ɓii-leydiyankaakuNaajeeriya Taƴto
InndeJohn Taƴto
Innde ɓesnguRandle Taƴto
Ɗuubi daygo1 Colte 1855 Taƴto
ƊofordeRegent Taƴto
Date of death27 Colte 1928 Taƴto
Place of deathLagos Taƴto
FatherThomas Taƴto
Dee/goriiwoVictoria Davies Randle Taƴto
MarudeJ. K. Randle Taƴto
WoldeInngilisjo Taƴto
Sana'ajiphysician Taƴto
Janngi toUniversity of Edinburgh Taƴto
Eye colorbrown Taƴto
Personal pronounL485 Taƴto

John Randle (1 feebariyee 1855 – 27 feebariyee 1928) ko doktoor Siyeraa Leyoon, golloowo e politik to Lagos, caggal ɗuum wonti leydi Nijeer caggal nde Biritaan hawri e hitaande 1914, e jamaanu koloñaal. O jibinaa ko to leydi Siyeraa Leyoon, o jeyaa ko e Afriknaaɓe hirnaange adanɓe heɓde seedantaagal safroowo to leydi Angalteer. Nde o arti o golliima e sarwiis safaara koloñaal Lagos ko juuti, caggal ɗuum o yalti sabu diisnondiral, o mahi heen nokku keeriiɗo, o safrirta Oropnaaɓe e Afriknaaɓe fof. O wondi e sosɓe Dental Leñol e hitaande 1908, fedde politik nde sahaa e sahaa fof ina luulndii peeje laamu. E nder wolde adunaare adannde (1914-18) o woniino koolaaɗo e laamu Biritaan. E nder politik caggal wolde, Dental Yimɓe (Union des Peoples Conservatives) wonaano ƴaañoowo mawɗo e lannda Demokaraasi Ngenndiijo ɓurɗo radikal.[1]

Duuɓi gadani

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

John Randle jibinaa ko ñalnde 1 feebariyee 1855. Baaba makko, Thomas Randle, ko maccuɗo rimɗinaaɗo, ummoriiɗo wuro Oyo to bannge worgo ko wiyetee hannde leydi Nijeer. Baaba makko caggal ɗuum ummiima Lagos, o sosi njulaagu nguu, hono haberdasher. Jibinannde Randle to Regent, Siyeraa Leyoon ko nokku jiyaaɓe rimɗinaaɓe ummoriiɓe nokkuuji keewɗi e nder Afrik hirnaange haa e Mosammbik. O janngi ko e duɗal misiyoŋaaji to wuro ngo, caggal ɗuum o janngi to duɗal grammar Sosiyetee misiyoŋaaji Eklesiya to Freetown. O wonti "dispenser" to opitaal koloñaal e hitaande 1874. O ummii o fayi Accra, ndeen to Gold Coast, ɗo o dañi ngalu keewngu ngam yoɓde jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Edinburgh to Ecosse hakkunde 1884 e 1888, o heɓi njeenaari kaŋŋe e materia medica. Randle e banndiiko janngoowo Obadiah Johnson keɓii golle e hitaande 1889, ko ballondiral e seppooji koloñaal to opitaal koloñaal Lagos. E oon sahaa gooto, Randle ina golloroo e keewal, ina safra ko ɓuri heewde e yeeyooɓe Oropnaaɓe to Lagos, haa teeŋti noon e Almaañnaaɓe.

E lewru noowammbar 1890, Randle resi debbo biyeteeɗo Victoria. Baaba debbo makko ko alɗuɗo biyeteeɗo James Pinson Labulo Davies, yumma makko ko Sarah Forbes Bonetta, laamɗo debbo Yoruba mo laamɗo debbo biyeteeɗo Victoria yuɓɓini ngam ƴettude e jannginde ɗum e njoɓdi laamɗo debbo oo. Laamɗo debbo biyeteeɗo Victoria rokkiino Matilda Davies innde Victoria nde o lootaa, o rokki mo njoɓdi £40 ngam nguurndam makko, o rokki mo kadi set lootgol kaŋŋe tiiɗɗo baptisma ɓiy Randle biyeteeɗo Romanes Adewale.

Randle woppi golle koloñaal e hitaande 1892. O mettini heen no feewi nde tawnoo ko o Afriknaajo, o rokkaama fotde feccere njoɓdi Oropnaajo jogiiɗo heblo ngoo, kadi omo ɗaɓɓiree golle doktoor e nokkuuji woɗɗuɗi Lagos. Gilbert Thomas Carter, guwerneer Lagos e hitaande 1891–97, wiyi e deƴƴere makko : « humpito am ɓennungo e safrooɓe jeyaaɓe e leydi ndii ... hirjinaani mi waɗde hoolaare mawnde e mbaawka maɓɓe e ngalɗoo gollal ... » Randle woppi deƴƴere mum, kono o naamndii yo o ɓeyde njoɓdi makko haa £500 hitaande kala. Randle woppitaama e golle ɗee e lewru suwee 1893 sabu mum salaade waɗde njilluuji e golle mum to nokku konu Angalteer to Ijebu Ode. O waɗti hoore makko e golle safaara keeriiɗo, ɗo o dañi heen nafoore mawnde. O gollorii ko ñawɓe ummoriiɓe e kala tolnooji renndo, o rokki miskineeɓe safaara tawa njoɓaani. Randle dañii nafoore e safrude ñawu nguu e ñawu nguu.

Politik ko adii wolde

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Randle heɓi leydi mawndi to Lagos, e geɗal mawngal to Banke Afrik worgo Angalteer. O naati e politik Koloni Lagos. E hitaande 1890 Randle wonnoo ko tergal goomu nodduɗo jannginoowo pan-Afrik, jaayndiyanke e politik biyeteeɗo Edward Wilmot Blyden to Lagos ngam wallitde ɓe e luural maɓɓe e Misiyoŋ Niiseer, ɗo ko ɓuri heewde e jaagorɗe Afrik ngoppitaa ko ɓooyaani koo sabu dalillaaji njiyaagu peeñɗi. Ñalnde 2 lewru bowte hitaande 1891, e batu ngu guwerneer Korneliyus Alfred Moloney tawtoraama, Blyden hollitii wonde Eklesiya Afriknaajo keeriiɗo, tawi ko Biskop Samuel Ajayi Crowther woni hooreejo mum. Ina gasa tawa Randle ina wallitnoo jaayndiyanke biyeteeɗo John Payne Jackson nde o sosi jaaynde wiyeteende Lagos Weekly Record e hitaande 1891. E hitaande 1899, guwerneer Sir William MacGregor waɗi Randle « tergal joofngal » e Diiso sarɗiiji.

E hitaande 1908 Randle e Dr. Orisadipe Obasa sosnoo Dental Yimɓe, udditanaa hoɗɓe Lagos e kala diineeji e leƴƴi. Dental yimɓe ko fedde politik wonaa lannda politik. Terɗe teeŋtuɗe Dental Yimɓe ko wonaa Randle e Obasa ina njeyaa heen, ko wayi no Sir Kitoye Ajasa, Dr Richard Akinwande Savage e Sir Adeyemo Alakija. Dental ngal haɓii e kuulal ngal ɓe mbiyi ina addana Oropnaaɓe tan ndiyam tuubaaji. E hitaande 1911 terɗe Dental Yimɓe njilliima e nder leydi Yoruba ngam haɓaade eɓɓaande guwerneer Frederick Lugard ngam bayyinde leydi ndii fof ko jeyi laamu. Ina gasa tawa Randle e Obasa njahiino to Londres ngam ƴattaade haala mum en. Laamu ngu woppii eɓɓaande ndee. Ko adii wolde adunaare adannde (1914-18) Richard Akinwande Savage e Casely Hayford ɓami Randle ngam waɗde batu hirnaange Afrik. O weltiima e miijo ngoo, o suɓaama hooreejo goomu Lagos ngam yuɓɓinde batu nguu e hitaande 1915. Alaa ko waawi waɗeede e nder wolde nde.

Hare adunaare adannde

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Nde wolde fuɗɗi, Randle laati hooreejo hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya, ɗi ɗon fooɗa hakkiilo ngam Naajeeriya’en huuwooɓe haa lesdi feere ɓe annda, nden boo ɓe keɓa ko ɓe mari haaje. E hitaande 1915 Lugard kadi etinooma naatnude Taƴre Ndiyam e nder Lagos, o tuumi Dental Leñol ngal ko fitinaaji e "kulhuli agitaasiyoŋ."Mawɗo Imaam (Lemomu) Lagos ina wallitnoo taƴre ndiyam, hono no Alli Balogun, juulɗo alɗuɗo jokkondirɗo e Randle nii. Dental yimɓe woppii caggal, naamndii tan ko "toɓɓere nde wonaa ɓurtunde". Sabu ngool kapitulaasiyoŋ Dental Leñol ngol dañii ballal e elite Lagos. Hono no Afrik hirnaange woɗɓe nii, Randle ina jokki hare ndee, hay so tawii won heen mballaani ɗum. O winndi e maɓɓe, .

e ɗii duuɓi cakkitiiɗi njuɓɓudi laamu ... rokkaani ɓesngu nguu wellitaare timmunde. Yimɓe ina njiyra laamu nguu ina jokki e nafoore mum en. Kono, no ɗum wayi mettude fof, woto njejjiten doosgal ɓurngal yaajde wonde ko en ɓiɓɓe leydi Laamu Biritaan."

Caggal wolde

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Caggal wolde nde Randle e Orisadipe Obasa cosi fedde wiyeteende Reform Club, nde ƴetti nafoore politik e jaŋde. Ɗum wayi ko no jokkondire Dental Leñol e innde woɗnde nii. E hitaande 1920 Randle toɗɗaa gooto e cukko-patron fedde sehilaaɓe Siyeraa Leyoon to Lagos. O mahii jumaa e duɗe ɗiɗi e nder wuro makko Regent, o rokki kaalis ngam mahde suudu ganndal to duɗal jaaɓi haaɗtirde Fourah Bay, Siyeraa Leyoon e wallitde janngingol ganndal toon.Koolol Pan-Afrik ngol yuɓɓinaama to Accra e hitaande 1920, ngol udditi Goomu Ngenndiijo Afrik Hirnaange Angalteer (NCBWA). Oon sahaa Randle e Savage ndartiima, Randle tawtoraaka batu nguu.

Herbert Macaulay sosi lannda NNDP e hitaande 1922 e ballal ardiiɓe ngenndiyankooɓe hono John Payne Jackson. Governor Sir Hugh Clifford sosi wooteeji to Lagos e hitaande 1923. Dental yimɓe ummiima e gardagol Randle, Obasa tawtoraama wooteeji ɗi kono o dañaani heen. Fedde Yimɓe e ko nanndi e mum debbo, Fedde Rewɓe nde Mrs O. Obasa ardii, luulndii NNDP. Hay so tawii Dental Yimɓe ina yiɗi naatde e mbayliigu seeɗa-seeɗa tawi NNDP ina radikal, kamɓe ɗiɗo fof ɓe keɓii terɗe maɓɓe e elite Lagos. Won e worɓe karallaagal jogiiɓe miijooji yahruɗi yeeso, ngonti terɗe Dental Leñol, ko wayi no jaayndiyanke biyeteeɗo Ernest Ikoli, gonnooɗo binndoowo mum gadano, kono Dental Leñol meeɗaa wonde caɗeele goonga e NNDP. E hitaande 1927 Dental Leñol ngal, jooni noon ina yaawi waasde terɗe mum, dañii haɗde eɓɓaande laamu nguu ƴettude njoɓdi woote, lomtina ɗum njoɓdi njoɓdi.

John Randle maayi ko ñalnde 27 feebariyee 1928, o wirnaa ko caggal yanaande Ikoyi to Lagos. Dental yimɓe fusi ko ɓooyaani. E hitaande 1940, heddiiɓe e Randle ɓee nawtaa yeeso safrirde ndee ngam jaɓde golle makko. Randle ina anndiranoo e njurum mum e neɗɗaagu mum. Hay e duuɓi capanɗe jeeɗiɗi o woni ko e yahde e welo. O hirjinii Afriknaaɓe heewɓe e yarlitaare ngam jokkude jaŋde toownde, tee won e sukaaɓe makko ina tuuma wonde o yejjitaani jaŋde maɓɓe leslesre. O goongɗini pinal Afrik kono omo jogii ɗaɗi gorko Engeleejo Victoria, haa o yamiri ñaamde ummoraade Londres. O woniino gooŋɗinɗo e kuule makko, kadi yiɗde makko yaajnde ina tabitini innde makko e wonde neɗɗo moƴƴo. O rokki defte makko e jaayndeeji makko safaara e ganndal to duɗal jaaɓi haaɗtirde Fourah Bay, o rokki kadi kaalis ngam heɓde professeur e bursiiji safaara.[

J. Ranndol (1894). "Safaara ñawu nguu". Lanset. 143 (3673): 143-144. 10.1016/s0140-6736(01)65972-5. S2CID 30039215.

J. Ranndol (1910). "Kanser e nder kreyol en Afrik". Br. Hakkunde. J. 2 (2598): hitaande 1193-1194. 10.1136/bmj.2.2598.1193. PMC 2336191.

  1. ↑ "Some early Nigerian doctors and their contribution to modern medicine in West Africa". europepmc.org.