Kayode Oladele
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɓii-leydiyankaaku | Naajeeriya |
| Ɗuubi daygo | 1963 |
| Ɗoforde | Naajeeriya |
| Ɗemngal | Yarbankoore |
| Wolde | Inngilisjo, Yarbankoore, Nigerian Pidgin |
| Sana'aji | ngaɗoowo siyaasaje |
| Position held | member of the House of Representatives of Nigeria |
| Janngi to | Janngirɗe Laagos |
| Member of political party | APC |
Kayode OladeleListenR (jibinaa ko 8 lewru juko hitaande 1963) ko daraniiɗo hakkeeji aadee Naajeeriya, awokaajo e siyaasaajo, o woniino hooreejo fedde nde (FCC) toɗɗaande ñalnde 1 lewru juko hitaande 2025. O woniino komisinaajo fedde nde, o woniino tergal komisiyoŋ fedde nde, o wonnoo ko tergal fedde nde toɗɗaaɗo e juuɗe hooreejo leydi Bola Ahmed Tinubu, o hunii ñalnde 3 feebariyee 2025 caggal nde Senaa tabitini ɗum. O laati tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya ngam wakiiliijo lesdi Yewa North/Imeko-Afon, lesdi Ogun, diga 2015–2019 haa o laati kadi hooreejo kawtal suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya dow ko laarani aybeeji ceede. O suɓaama les njiimaandi All Progressives Congress ñalnde 11 abriil 2015. Ko adii ɗuum, o woniino hooreejo gollordu to hooreejo fedde toppitiinde ko fayti e bonanndeeji faggudu e kaalis (EFCC), fedde toppitiinde ko fayti e bonanndeeji kaalis e nder leydi Najeriya.
| nationality = Template:NGA | party = All Progressives Congress | occupation = Lawyer, Politician }}
Kayode OladeleListen (born 8 June 1963) is a Nigerian human rights activist, lawyer and politician who serves as the acting chairman of the Federal Character Commission (FCC) appointed on July 1, 2025.[1][2][3][4][5].[6].[7]
Oladele laati ardiiɗo hukuumaaji lesdi Ogun, nden o tergal nder kawtal hukuumaaji rento diiwal ngal diga 2008 haa 2011. Ñalnde 20 lewru bowte hitaande 2021, o toɗɗaama diga guwerneer lesdi Ogun, lesdi Naajeeriya, Dapo Abiodun, o laatoo hooreejo kawtal 20-tergal PeaceBu. Goomu nguu udditaa ko e laamu diiwaan oo ngam anndude sabaabu hareeji bonɗi ɗi ngalaa ɗo kaaɗi hakkunde remooɓe e durooɓe e nder diiwaan Ogun West Senatorial District of State, rokka heen peeje duumiiɗe e tabitinde wonde jam e kisal ina njokki laamaade e nder nokku hee e nder diiwaan hee.
Nguurndam e jaŋde puɗɗagol
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oladele jibinaa ko ñalnde 8 lewru juko hitaande 1963 to leydi Nijeer. O woni iwdi jillondirndi e leñol Yewa e Awori e nder leñol Yoruba tawaangol e nder aksiyoŋ hirnaange diiwaan Ogun e diiwaan Lagos. O woni kadi iwdi laamu Oniji mo suudu laamu Aafin, gooto nder cuuɗi laamu ɗiɗi ɗi limtata jappeere laamu ɓooymaaru Onimeko mo Imeko haa Imeko, lesdi Ogun, lesdi Naajeeriya. Mawniiko mawɗo ina joginoo tiitoonde teddunde ndonaandi Ara Baba Oba mo Imeko e tergal e diiso laamɓe aadaaji cuɓotooɗo laamɗo walla Oba mo Imeko, Onimeko mo Imeko. To bannge yumma, o jeyaa ko e galle laamɗo Ologundudu Oyekan mo Adapaako suudu laamu Iwoye-Ketu, renndo Yoruba ɓooyngo ngo waɗi Are Ona Kakanfo gadano mo leydi Yoruba e suudu laamu Oniyunkun mo Moriwi ɗiɗo fof e nder nokku laamu Imeko-Afon mo diiwaan Ogun.
Oladele janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Baptist, Ilaro, dowla Ogun, ɗo o heɓi seedantaagal duɗal Afrik hirnaange e hitaande 1981. O yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oyo to duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal e ganndal, to Ile-Ife o heɓi seedantaagal jaŋde toownde/Seedantaagal kuuɓtodinngal jaŋde ( Advanced Lago4d, the1981 ɗo o heɓi dipolom makko Bachelor of Laws (LL.B Hon.) e hitaande 1987. O yahri to duɗal sariyaaji leydi Najeriya, to duunde Victoria, Lagos, o noddiraa to Barrister e awokaa to suudu sarɗiiji leydi Najeriya e hitaande 1988. Caggal ɗuum o heɓi dipolom makko Master to duɗal jaaɓi haaɗtirde Laws (LLM) to duɗal jaaɓi haaɗtirde Detroit Wayne, to USA 2000. O naati e suudu sarɗiiji leydi Michigan ngam wonde awokaa e wasiyaaji e hitaande wootere e rogere suudu sarɗiiji leydi Amerik e lewru desaambar 2004. Ko o jannginoowo jaŋde toownde to duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu Harvard Kennedy, Cambridge, Massachusetts, Amerik.
Golle sariya e politik
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oladele golliima duuɓi keewɗi e nder birooji sariyaaji to Detroit, Michigan, hono Benjamin Whitfield Jr.
Oladele woni wakiiliijo ñaawooɓe nder kiita lesdi Naajeeriya ko laarani ƴamɗe ɓiɓɓe lesdi Naajeeriya nder hitaande 1956, Anthony Enahoro e Hafsat Abiola-Costello, ɓiɗɗo debbo mo ɓe tammi heɓi nasaraaku nder suɓol hooreejo lesdi Naajeeriya nder hitaande 1993, M.KO. Abiola ina haɓa e gonnooɗo laamɗo konu leydi Najeriya, hono Gen. Abdusalami Abubakar yeeso ñaawirdu fedde Amerik to Chicago, Illinois. Ñaawoore juutnde ngam haɓaade jojjanɗe aadee e warngooji baɗeteeɗi caggal ñaawoore, nde yahri to Ñaawirde Toownde Amerik (e dow ñaawoore) nde laamu leydi Najeriya ƴetti ɗum e hitaande 2008 e les njiimaandi hooreejo leydi ndii, hono Umaru Musa Yar'Adua.
E hitaande 2009, hooreejo leydi Naajeeriya e oon sahaa, hono Umaru Musa Yar'Adua, toɗɗii mo ngam jokkondirde e laamuuji Amerik jowitiiɗi e ko fayti e wiɗto Halliburton. E hitaande 2010, o toɗɗaama e laamu leydi Nijeer ngam waɗde yeewtere juutnde e ñaawoore warhoore Umar Farouk Abdulmutallab, mo yimɓe fof mbiyata "Bommbooje les", mo ñaawaa sabu etaade ustude bommbooji palastik cuuɗiiɗi e nder comci mum, nde o woni e laana ndiwoowa Flight Christmas Day5. 2009.E lewru abriil 2022, Oladele hollitii yiɗde mum ɗaɓɓude suɓaade kadi e nder suudu sarɗiiji leydi ndii e dow laylaytol renndo (APC), ngam lomtaade diiwaan fedde Yewa North/Imeko Afon to diiwaan Ogun e nder suudu sarɗiiji leydi ndii. Kono o woppii laamu nguu e ñalngu nguu, caggal nde o yuɓɓini nanondiral ngal guwerneer diiwaan Ogun, Dapo Abiodun e ardorde All Progressives Congress ( APC) e nder diiwaan oo.
Caggal ɗuum o wonii tergal e Goomu Njuɓɓudi e Rappurteur ko adii batu nguu e batu keeriiɗo ngam suɓaade hooreejo leydi e nder batu nguu (APC) e lewru suwee 2022.
E lewru Oktoobar 2022, o toɗɗaama yo o won'de Sekereteer Fuɗnaange-rewo, Direkteer jokkondiral e njuɓɓudi laamu Tinubu/Shetima APC (PCC) ɗo o woni kadi koolaaɗo kuuɓal diiwaan Ogun e Direkteer. Ñalnde 4 lewru Duujal hitaande 2022, Gomnaajo diiwal Ogun, Dapo Abiodun kadi toɗɗii mo e nder Diiso Kampaañ Guwerneer makko ngam wonde Wasiyanke Goomu Jokkondiral hakkunde yimɓe.
Daraniiɓe demokaraasi e jojjanɗe aadee
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oladele wonnoo ko e dille Najeriya ngam haɓaade demokaraasi e agitaasiyoŋ ngam laamu siwil ngu addani laamu diisnondiral militeer en e nder leydi Najeriya e hitaande 1999. O woniino tergal gadanal e nder Goomu ngam haɓaade jojjanɗe aadee (CDHR), gooto e pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee e nder leydi Najeriya9 hakkeeji yimɓe ɓe laamu konu fedde ndee nanngi e oon sahaa. O woniino kadi tergal e Fedde Ngenndiije Dentuɗe (NCF), fedde adannde e nder leydi Nijeer ngam haɓaade noddaango Fedde Ngenndiije Dentuɗe (SNC) e nde geɗe mum yahruɗe yeeso caggal ɗuum mbaɗti Kampaañ ngam Demokaraasi (CD) e hitaande 1991. E hitaande 1992, o hawri e Frederick Fasehun e almuudo goɗɗo, la Baba Ojomo sosi Mouvement pour la Justice Sociale et Economique (MOSEJ) caggal ɗuum wonti gardiiɗo mum. Caggal ɗuum, kanko e seeɗa e daraniiɓe demokaraasi Pan-Yoruba woɗɓe, ɓe Fasehun ardii, ɓe ciifi, ɓe cosi Kongres Leñol Oodua (OPC), woni Diɗɗal Ngenndiyankeewal Yoruba. E hitaande 1993 e nder dumunna juutɗo seppooji leydi ndii fof Yuɓɓinaaɗi e Kampaañ ngam Demokaraasi ngam salaade ustude woote gardagol leydi ñalnde 12 lewru juko hitaande 1993 ɗe MKO Abiola heɓi, nde sekretariyaa ngenndiijo CD oo waɗtaa e les njiimaandi Seneraal Ibrahim Babangida, Oladele’s converging to the interside be yaajni batuuji sekretariat ardorde Kampaañ ngam Demokaraasi ngam yuɓɓinde, yuɓɓinde e yuɓɓinde seppooji e nder leydi ndii kala, seppooji, e golle goɗɗe ngam haɓaade Militeeruuji ɗi, haa jooni, ko ɗum addani laamu ngenndiwal (ING) Ernest Shonekan uddude.
O tawtoraama kadi e sosde e golle Kawtal Demokaraasi Ngenndiwal (NADECO), ina jeyaa heen Fedde Demokaraasi Naajeeriya (UDFN) jooɗiinde to Amerik, Fedde Demokaraasi Naajeeriya (NPDN) e Rajo save Naajeeriya, rajo daraniiɗo demokaraasi e nder laylaytol juutngol ngol fedde Naajeeriya Advocacy Group, Bostonman RG ngam Demokaraasi ( Bostonman RG) To leydi Amerik.
Ngam batte nastuki maako nder kuuɗe cemmbiɗɗe nder leydi Naajeeriya, laamu Ibraahiima Babangida waɗi Oladele les njiimaandi kisal, wakkati feere haɗi mo wurtugo lesdi Naajeeriya. Ko noon kadi golle ɗee mbaɗiri e dictature militaire Sani Abacha nde tawnoo o nanngaama e juuɗe Sarwiis Kisal Dowla (SSS) e sahaa kala ina nanngaa paaspoor makko hakkunde leyɗeele.
Siyaasa leydi Naajeeriya tataɓo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oladele wonnoo ko tergal lannda Sosiyaalist (SDP) to diiwaan Lagos e kitaale 90. O tawtoraama e wooteeji arandeeji to suudu sarɗiiji diiwaan Lagos ngam lomtaade Mushin Central I Constituency e nder diiwaan Lagos les njiimaandi SDP kono sabu jokkere enɗam hakkunde fedde Primrose nde Oladele jeyaa, e fedde luulndiinde Baba Kekere walla “Aseni” fedde,, wonno ko luural ticket ngal fotaani yuɓɓineede e nder suɓngooji arano ɗi o waɗi ɗii kanndidaa ummoriiɗo e fedde Ase ko lannda oo suɓii ɗum ngam wooteeji kuuɓtodinɗi lewru desaambar 1991.
Ñalnde 12 lewru juko hitaande 1993, o ardii fedde ƴeewooɓe wooteeji, ƴeewndotooɗo wooteeji hooreejo leydi to diiwaan Imo, leydi Najeriya ngam MKO Abiola, kanndidaa hooreejo leydi SDP.Suudu dipiteeji lesdi Naajeeriya
Oladele wonnoo ko hooreejo goomu suudu sarɗiiji ngam haɓaade bonanndeeji kaalis e nder Asaambele ngenndi go’aɓo. O woniino tergal e Goomuuji jooɗɗi goɗɗi ina heen Goomuuji Ñaawooje, Sarwisaaji Cellal, Hakkeeji Aadee, Kuule e Juɓɓule Njulaagu e Ndema. O huuwi kadi nder panneeji ɗuuɗɗi e goomuuji Ad-Hoc hawtaade e Goomu suudu sarɗiiji dow ko laarani hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya (NEMA) nder hitaande 2018 e goomu Ad-Hoc hooreejo lesdi dow ko laarani hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya Tergal hukuuma hakkilanki ceede nder Egmont Group of Financial Intelligence Units e tergal lesdi Naajeeriya nder hukuumaaji hakkilanki ceede (FATF) ngam ɓesdugo semmbe lesdi ndi'i ngam huuwugo hakkiilo ceede duniyaru ngam haɓugo bee hukuumaaji pamari nder hitaande 2017.
O nastini nden o walli hukuuma wayluki nyalde siwtaare nde hooreejo lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari siini nder nyalaade 11 lewru Juko hitaande 2019. Sariya man hokki laawol siwtaare siwtaare anndineego nyande 12 lewru Juko hitaande fuu ngam siftorki nyalde Demokaraasi lesdi Naajeeriya. O wadi e wallitorii sariyaaji hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya ɗi hooreejo lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari siifondiri, o sosi hukuumaaji pamari ɗin ngam hurguki hukuumaaji pamari ɗi lesdi Naajeeriya. O holliti kadi kuulal 2017 ngal « Proceeds of Crimes Bill » , ngal waɗi kuule kuuɓtodinɗe ngam ƴettude, ustude e ƴellitde jawdi keɓtinaandi e golle ɗe ngonaa sariya. Kuugal ngal jaɓaama nder suudu joonde diidaaɗi lesdi ndi'i nder lewru Mayru 2019 ammaa hooreejo lesdi Mohammadu Buhari sali jaɓugo kuugal ngal.
Kono, ñalnde 13 lewru nduu, hitaande 2020, hooreejo leydi ndii, hono Muhammadu Buhari, artiri kuulal kuuɓtodinngal ko fayti e ngalu nguu, tawi ina ɗaɓɓi, e nder goɗɗum, ƴeewtaade caɗeele ŋakkeende laaɓal e njuɓɓudi jowitiindi e njuɓɓudi kaalis keɓaaɗo e golle njuɓɓudi haɓaade fenaande e nder leydi ndii siifondiri ɗum e sariya ñalnde 13 mee 2022.
Binndanɗe cuɓaaɗe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oladele, Kayode (17 suwee 2019). "Rewde kaalis bonɗo: peeje e karallaagal ngam fiyde". Winndannde Feere Punch.
Oladele, Kayode (28 marse 1998). "Ƴettude golle renndo ngam jam e kisal Afrik". Winndannde teskinnde e winndere Naajeeriya.
Oladele, Kayode (4 lewru Yarkomaa 2003). "Mawnugol mbaydiiji ñaawoore hakkunde leyɗeele ngam jojjanɗe aadee e nder U.S. - Fajiri keso ngam caɗeele wonande awokaaji Ameriknaaɓe Najeriya". Winndannde teskinnde e winndere Naajeeriya.
Oladele, Kayode (19 marse 2014). "Caɗeele njulaagu e laamu e nder leydi Najeriya: Faamde caɗeele teeŋtuɗe". jaaynooɓe sahara.com.
"Plea bargain e njuɓɓudi ñaawoore warngooji e nder leydi Najeriya". Kabaaru Vanguard. 14 ut 2010.
Oladele, Kayode (7 abriil 2013). "Afrik E Caɗeele Paandaale Ɓamtaare Ujunere Duuɓi (MDGs)". Jaaynde Ardorde Afrik.
Oladele, Kayode (15 mee 2013). "Fooyre E Kisal Leydi E Naajeeriya- Darnde Jaayndeeji". Jaaynooɓe Sahara.
Oladele, Kayode (23 sulyee 2013). "Sabaabuuji e batte njulaagu: Ƴeewndo Naajeeriya (2)". Jaaynde Ardorde Afrik.
Oladele, Kayode (31 ut 2016). "Yi'anndeeji dow luggiɗinki Demokaraasi e Laamu booɗɗum nder Naajeeriya". Jaaynooɓe Sahara.
Oladele, Kayode (15 desaambar 2016). "Minen ko min ɓiɗɓe yi'annde yimɓe". Yeewtere Naajeeriya.
Oladele, Kayode (6 suwee 2019). "Waɗde ajendaaji haɓaade fenaande wonande Asaambele ngenndi 9ɓo". Ko Eagle woni e internet.
Oladele, Kayode (3 desaambar 2019). "Batte ownugol dow ɓamtaare nder leydi Naajeeriya e laawol yeeso". Ko Eagle woni e internet.
Oladele, Kayode (24 suwee 2020). "Njuɓɓudi ñaawoore: Doktrin naamnal politik e ñaawoore". Miijo Jamanuuji Premium.
Oladele, Kayode. "Ittugol kuulal immuniteer e nder doosgal leydi maa bonnu mbaawkaaji laamu". www.gamji.com.
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ Editor, Emmanuel Oladesu, Deputy (2025-07-04). "Afenifere hails Oladele's appointment as Acting FCC chair". The Nation Newspaper (in Engeleere). Retrieved 2025-07-08.CS1 maint: extra text: authors list (link)
- ↑ "FG appoints Oladele as acting FCC chairman - Tribune Online". tribuneonlineng.com. 5 July 2025. Retrieved 2025-07-08.
- ↑ Ameh, John (2024-06-06). "Senate confirms Kayode Oladele as member, federal character commission". Tribune Online (in Engeleere). Retrieved 2025-03-03.
- ↑ "Senate confirms Agama as SEC DG, Oladele as FCC member - Daily Trust". dailytrust.com/ (in Engeleere). 2024-06-07. Retrieved 2025-03-03.
- ↑ "Economic and Financial Crimes Commission - EFCC - Reps Backs EFCC's Anti-Graft Efforts".
- ↑ "we-will-justify-our-electoral-victory"-–-oladele-apc-rep–elect ""We Will Justify Our Electoral Victory" – Oladele, APC Rep–Elect". Sahara Reporters. April 19, 2015. Retrieved December 19, 2015.Template:Dead link
- ↑ Gbadebo, Bode (August 17, 2015). "Nigeria: Anti-Corruption War Cannot Succeed Without Responsive Judicial System - Oladele". allafrica.com. Retrieved September 11, 2020.