Kosoko
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɗoforde | Lagos |
| Date of death | 1872 |
| Place of death | Lagos |
| Place of burial | Lagos |
| Father | Osinlokun |
| Ɗemngal | Yarbankoore |
| Position held | Oba of Lagos |
| Social classification | slave owner |
Kosoko listen c (maayi ko hitaande 1872) ko tergal laamɗo Ologun Kutere Lagos laamiiɗo e haa 1851 1834/35), Olufunmi, Odunsi, Ladega, Ogunbambi, Akinsanya, Ogunjobi, Akimosa, Ibiyemi, Adebajo, Matimoju, Adeniyi, Isiyemi, Igbalu, Oresanya, e Idewu-Ojulari. [1]
Assendansi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kosoko ƴamɗe Obaship Lagos e hitaande 1845, ko adii ɗum ko kewuuji keewɗi.
Rift hakkunde laabi Esinlokun e Adele
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nde Oba Ologun Kutere maayi (hakkunde 1800 e 1805), hare lomto laamu waɗi hakkunde ɓiyiiko mawɗo (Osinlokun) e ɓiyiiko tokooso ɓurɗo yiɗeede (Adele). Hay so tawii laamaandi ndii toɗɗaaka e yamiroore jibinannde kono ko e Kingmakers e diisnondiral Ifa Oracle, Osinlokun e wondiiɓe mum mbaɗti luulndaade laamaandi Adele. [2] Ndeen laamu Adele taƴaama e hitaande 1819 e juuɗe mawniiko gorko biyeteeɗo Osinlokun, e hitaande 1819, ɗum addani Adele yaltude Badagry ɗo o heɓi hooreejo wuro ngoo. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">ciimtol > ]
Fuɗɗoode fitina Kosoko e eletu odibo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kosoko tooñii gardiiɗo jaagorɗe doole ( Eletu Odibo )e laamiiɗo nde o resi debbo mo hooreejo leydi Eletu Odibo fotnoo resde. [1] Eletu Odibo, hono hooreejo dental mawɓe Akarigbere, rokkaama mbaawka ƴeewtaade suɓagol e udditgol obas. Kuulal mawnikinaare Kosoko ngal maa artu e ƴaañde ɗaɓɓaande makko ngam heɓde jappeere laamu nde tawnoo mawɗo Eletu Odibo ƴettii tooñannge mawnge e luural hakkunde worɓe ɗiɗo ɓee wayli lomto Obaship laabi keewɗi e waɗde dingiral ngam naatde e leydi Angalteer e nder Lagos caggal hitaande 1851. [1]
Maayde Osinlokun, Idewu Ojulari juutɗo, e feeñninde luural Eletu e Kosoko
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nde Osinlokun maayi e hitaande 1819, miñiiko Kosoko, biyeteeɗo Idewu Ojulari, wonti Oba, laamii gila 1819 haa hedde 1834/5. Kono laamu Idewu Ojulari yiɗaaka, e yamiroore Oba Benin, mo yimɓe Lagos ɗaɓɓiri, Idewu Ojulari wari hoore mum . Teskaama wonde Lagos ina wonnoo haa jooni e les njiimaandi Benin haa e laamu Oba Kosoko mo konu Angalteer woppi laamu e hitaande 1851. Caggal ɗuum, Oba Akitoye e lomto mum, hono Oba Dosunmu, njaɓaani yoɓde Benin njoɓdi hitaande kala. [2]
Nde tawnoo Kosoko jaɓaaka hannde e Eletu Odibo, laamɗo noddi Adele galle mum ummoraade Badagry ngam laamaade Oba Lagos e manndaa ɗiɗaɓo. Laamu Oba Adele ɗiɗaɓo oo joofi ko e maayde makko e hitaande 1837 kadi, Eletu Odibo haɗi Kosoko heɓde laamu, o waɗti Oluwole, ɓiy Adele. []
Ɓeydagol luural hakkunde Kosoko e wondiiɓe Eletu Odibo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Tiiɗnaare luural hakkunde Eletu Odibo e Kosoko ɓeydii nde Eletu Odibo yaajtini fenaande mum e Opo Olu, miñi mum debbo Kosoko, ina tuuma ɗum ko jaagorɗe. [1] Diineeji ɗii tawi Opo Olu alaa ko waɗi kono Oba Oluwole riiwi Opo Olu e Lagos, ɗum addani Kosoko e wondiiɓe mum jokkude fitinaaji balɗe ɗi ndartaaki, ɗi nganndu-ɗaa ko Ogun Ewe Koko ("leɗɗe hare coco-yam") ko ɗum addani Kosoko e wondiiɓe mum dogde. [2]
Ndeen Eletu Odibo ƴettii njiyaagu hakkunde kamɓe ɗiɗo ɓee, nde o ƴetti ƴiiƴam yumma Kosoko, o werlii ɓanndu makko e nder maayo Lagos. [1]
Maayde Oba Oluwole e njiimaandi Akitoye
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Oba Oluwole waraa ko e hitaande 1841 nde lewru waɗi ɓuuɓol e nokku Oba oo. Ɓanndu Oluwole ina fuɗi haa ɓuuɓti, ina waawi anndeede tan ko e ɓuuɓri laamɗo makko ina faarnoroo ɓanndu makko. Kingmakers noddatnoo Kosoko yo won Oba kono ɗo o woni anndaaka. [2] [1] Ko ɗum waɗi Akitoye, kaaw Kosoko, miñiiko Osinlokun & Adele, e ɓiy Ologun Kutere, toɗɗaa Oba Lagos. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">ciimtol ina haani</span> ]
Naafigaagal Akitoye e ňawu Kosoko
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E nder etaade nanondiral (hawri e muñal mawngal ummoraade e mawɓe, ko famɗi fof Eletu Odibo) e ɓiyiiko gorko, Oba Akitoye e naafigaagal siftini Kosoko to Lagos. Kosoko warti Lagos e laana ndiwoowa njulaagu jiyaaɓe lolluɗo biyeteeɗo Jose Domingo Martinez . Akitoye etinooma weltinde Kosoko e dokke, rokki ɗum tiitoonde Oloja Ereko walla joom Ereko. Kosoko yaawi tiiɗtinde darnde mum, heɓi ballal e nder mawɓe konu heewɓe e nder renndo juulɓe. Eletu Odibo ina jokki e tiiɗtinde laamu Kosoko, o ummii o fayti Badagry. E nder ɗuum, Akitoye siftinii Eletu Odibo mo Badagry, ɗum addani Kosoko wiyde so Eletu Odibo artii Lagos, o « waɗat hoore makko laamɗo ». [1]
Hare konnguɗi waɗi hakkunde Oba Akitoye e Kosoko neldi wullaango mum e nder Lagos ina yima "Haalan oon cukalel tokosel to ñaawirde toon yo reento; sabu so o reenaaki o ñaawetee". Akitoye ƴetti wullaango mum ina yima "mi wayi ko no pinndi tiiɗndi ndi jolnaa e leydi, ndi sahaa kala ina saɗi ruttaade kono ina heddii e tiiɗde". Kosoko jaabii "ko miin woni digger mo sahaa kala ina rutta pinndi". [1]
Feere ndee addani fedde Kosoko umminde innde Ogun Olomiro (Hare ndiyam lamɗam) e lewru sulyee 1845. Fedde Kosoko yani e galle laamorɗo Oba fotde jonte tati. Akitoye jaɓi foolde, dogi dow laana ndiwoowa haa woyla, Oshodi Tapa, kapiteen konu Kosoko, hokki mo laawol kisal nder maayo Agboyi. Oshodi Tapa famtini Akitoye doggugo haa Kosoko, o wi'i Akitoye waɗi añɓe maako nder ƴamol. Akitoye caggal ɗuum ari Abeokuta ɗo o rokkaa asilo. [2] Nde o anndi doggudu Akitoye ko kulhuli, Kosoko ɗaɓɓiri hoore Akitoye e Egbas en ɓe njaɓaani ɗaɓɓaande Kosoko. E lewru marse 1845, Egbas rokki Akitoye mo jooni woppitaa oo, eskort feewde Badagry, wuro aadaaji Lagosnaaɓe ɗo o renndini almudɓe makko, o mahi jokkondiral e misiyoŋaaji Oropnaaɓe e Angalteer rewrude e Konsul maɓɓe John Beecroft . [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2022)">ciimtol ina haani</span> ]
Ko ɓuri teeŋtude, Eletu Odibo nanngaama e hare nde, Kosoko fooli cirƴam yumma mum e Eletu en, o waɗti Eletu Odibo e nder lowre nebam nde alaa ko woni e mum, o siifi ɗum, o huɓɓi ɗum, o werlii ɗum e nder maayo Lagos. [3] [1]