Kusi Obodom
Kusi Obodom woni asanteene tataɓo nder laamu Ashanti gila 1750 haa 1764.[1] O suɓaama lomto Opoku Ware I ko luutndii noddaango ngo Opoku Ware I holliti. Laamu Obodom fuɗɗii ko e wolde nder leydi ngam jaabaade suɓagol makko haa deeƴre ari e hitaande 1751.
E nder leydi ndii, laamu Obodom sosi peeje ngam ƴellitde sariyaaji ko wayi no artirde doole doosɗe leydi timmuɗe ɗe mawɓe ɓee keɓnoo. E nder politik caggal leydi, Asantehene yiɗiino ustude kawtal ngal dowlaaji diiwaanuuji murtuɓe e pelle goɗɗe ndartini njiimaandi Ashanti feewde Coast. E darorɗe laamu makko, kawtal ngal yani, Ashanti waawi jippinde doole mum. E hitaande 1764, Dahomey e Laamu Oyo mballitii Akyem kam e leyɗeele goɗɗe gonɗe e les njiimaandi murtuɓe. Kusi Obodom rewde e murtuɓe ɓee addani Ashanti haɓde e Dahomey e Oyo ɗe konu Ashanti fooli e wolde Atakpamé. Ko Kusi Obodom ɓeydii yiɗeede, kam e ŋakkeende cellal, addani mo ittude laamu e hitaande 1764, Osei Kwadwo suɓaa Asantehene.
Ɓawo O laaminoo ko e laamu Oyoko Abohyen. Ko kanko woni taaniiko Osei Kofi Tutu I, laamɗo Ashanti e hitaande 1701.[1] Yumma Kusi Obodom, hono Nkaatia Ntim Abamo woni Asantehemaa ɗiɗaɓo.[2] Kusi Obodom wonti Asantehene caggal jeewte - e fitinaaji sahaa e sahaa fof - dow Taƴre kaŋŋe.[2] O lomtii Opoku Ware I.[3] Ko adii maayde Opoku Ware I, Asantehene ɗaɓɓiri Darko yo lomto ɗum. Nde Asantehene Opoku Ware sankii, laamɓe ɓee njaɓaani ɗaɓɓaande ndee, ɓe cuɓii Kusi Obodom e nokku mum. Ɗuum naati dowla oo e wolde nder leydi no Danemarknaaɓe ciforii to Coast e lewru mee 1750. E hitaande 1751, ɓataakeeji ummoriiɗi e galle laamorɗo Christiansborg kollitii wonde Darko warii hoore mum e almuɓɓe mum e fedde mum waraande nde tawnoo Kusi Obodom ina seedtini jooni ko Asantehene. E lewru marse 1755, guwerneer biyeteeɗo Thomas Melvil hollitii ummoraade e galle laamorɗo Kap Coast ko fayti e wolde hakkunde leyɗeele to Ashanti. Ɗum firti ko woodde ɗooftaare siwil e fuɗɗoode laamu Kusi Obodom.[3] Laamu Geɗe nder leydi Kusi Obodom haɗii waɗde sadakeeji aadee e laamu mum.[4][5][6] Hay so tawii sadakeeji ina njokki e Ashanti caggal jamaanu makko.[7] Laamɗo oo artiri "doole doosɗe timmuɗe" mawɓe ɓe Asantehene ɓennuɗo oo, Opoku Ware I, limti.[4] Yanti heen, Kusi naatni politik atitodee, woni njoɓdi ndi yimɓe tuumaaɓe ñaawoore warngo njoɓata.[6] Reindorf hollitii ko Kusi sosi Akwanmofo ngam yuurnitaade laabi laamu Ashanti. O winndi wonde laamɗo oo "yamiri yo ƴeewooɓe toɗɗa ngam laɓɓinde laabi e laabi laamu nguu."[8] E hitaande 1751, laamɗo Kofi Sono mo Gyaman waɗi nanondiral jam e wakili’en Kusi Obodom e nulaaɓe Holanndee en ummoriiɓe Elmina ngam seedtaade. Wilks siftinii wonde hay so tawii ɗeen gure nguuraani, ko kam en ngoni yamiroore sariya ngam naatde e Gyaman, e dowlaaji goɗɗi ko wayi no Kpembe (Diiwaan Fuɗnaange), e nder Laamaandi Ashanti.[9]
Geɗe caggal leydi Fedde nde Gila e fuɗɗoode haa e cakkital teeminannde 18ɓiire, Ashanti en ina ngonnoo e yaajde e les njiimaandi Opoku Ware. E kitaale 1740, Ashanti ina yaaji e nder ko ɓuri heewde e daande maayo Gana, tawa Fante ina heen.[10] Hakkunde 1746 e 1749, diiwanuuji Akyem e Wassa e Denkyira e Twifo mbaɗiino nanondiral e Fante en ngam haɓaade Ashanti en. Ndee fedde ina yiɗi dartinde yaajde Ashanti e nder geec, ngam semmbinde darnde maɓɓe e nder njulaagu hakkundeejo gila e geec e Inland e haɗde Ashanti heɓde njulaagu e kaɓirɗe Orop.[3][11] Fante fuɗɗii darnde jam hakkunde kawtal ngal e Ashanti fuɗɗii ko e hitaande 1753. Biritaannaaɓe wonɓe e daande maayo e gardagol guwerneer Thomas Melvil mballitii Fante e darnde mum e jokkondire caggal nde o ɗaɓɓi ballal e Fante. Tuggi 1754 - 1758, Holanndee en kadi kaaldi jam e Ashanti e diiwanuuji ɗii. E hitaande 1758, leyɗeele dentuɗe ɗee kawri e Asantehene Kusi Obodom to Kumasi ngam fuɗɗaade golle jokkondire ɗee, tawi ko Holanndee en ngoni jokkondire.[3][12] Obodom miijiima lomtaade wakili’en konu e laamu siwil e nder ɗeen diiwanuuji. 2000 oz kaŋŋe yoɓaama Ashanti e terɗe kawtal ngal.[12] Kusi Obodom hollitii sarɗiiji nay walla joy e nder golle kaaldigal. Yeru, o ɗaɓɓiri fedde nde yo dartin njiimaandi mum e diiwanuuji Ashanti to bannge worgo ko wayi no Kwahu e Sefwi. Feccere e Akyem e Aowin ina njippinoo e ndeenka Ashanti. Laamɗo oo kadi ɗaɓɓiri fedde nde yo uddit laabi jahduɗi e daande maayo.[3][12] Kaaldigal yani, terɗe fedde nde peewnitii hare ngam haɓaade laamu Ashanti so wonaa Fante. Njulaagu Fante - Ashanti ina metti no feewi e uddugol Ashanti ummoraade e daande maayo kadi ɗum wonnoo ko huunde nde Fante ina ɗaɓɓi jokkondire. Fante en itti ballal mum en e dental ngal ko e hitaande 1758 e 1759. Hedde 1759 e 1760, Fante en e Ashanti mbaɗi nanondiral ngam haɓde e terɗe dental ngal. E nder oon sahaa, laamɗo Denkyira biyeteeɗo Owusu Beri yalti e fedde nde, jokkondiri e Ashanti. Ɗum addani terɗe fedde nde heddiiɓe ɓee waɗde njillu e Denkyira kono Owusu Beri haɗi ɗum, nde o yani e kampaañ fedde ndee ko adii. Caggal nde o heɓi nasaraaku, Owusu Beri siifondiri nanondiral jam e Ashanti ngam fodoore ballal Ashant e nder hare hakkunde Wassa, Akyem e Twifo wonɓe e heddiiɓe e fedde nde.[3]
Hare Atakpamé e halkaare Winndannde mawnde: Hare Atakpamé Hedde hitaande 1764, Akyem en ɗaɓɓiri ballal e Laamaandi Oyo.[3] Dahomey e Oyo mballitii konuuji murtuɗi hono Kwahu e Akyem ngam seertude.[13][14] E hitaande 1820, Joseph Dupuis humpitaama to Ashanti wonde, e les njiimaandi Asantehene Kusi Obodom « kaɓirɗe Bouromy, Quahou e Akim ina cemmbina ngam ƴettude kaɓirɗe e nder njuɓɓudi laamu Dahomey mo laamɗo mum jaɓɓii ɓe e njoɓdi, o fodani ɓe ballal maɓɓe ». e konu ngam artirde laamu maɓɓe gadano."[3] E wiyde ganndo Fynn, Kusi waɗii njanngu e Akyem e wondiiɓe mum caggal nde humpitaa e naatgol Oyo.[3] Konu Ashanti nguu, ngu fooli murtuɓe ɓee no feewi kono ɓe ndogi fuɗnaange ɓe njalti Volta. Wilks ɓeydi heen wonde Kusi tacci Volta ngam dogde e murtuɓe hay so tawii noon ɗum luulndiima wasiyaaji dipiteeji makko.[14] E fuɗɗoode hitaande 1764, konu Ashanti e Dahomey mbaɗi hare nde alaa ɗo haaɗi.[14] Nde konu Ashanti nguu yalti, ngu naati hare e Dahomey e Oyo kono ngu dogi ngu ruttii e maayɓe heewɓe.[14][15] Caggal nde o fooli, Kusi Obodom ittaa e laamu, o lomtii ɗum ko Asantehene Osei Kwadwo e hitaande 1764.[3] Wade Laamɗo oo ɓeydii yiɗeede haa timmi e laamu makko. Bantama hene Adu Gyamera, ardiima kampaañ ngam ittude mo e laamu. Laamɗo oo woppi jappeere laamu e yiɗde mum e hitaande 1764 caggal nde o heɓi rafi yiytere. Lomtii mo ko Osei Kwadwo woni Asantehene keso oo. Kusi Obodom waɗi ko heddii e nguurndam mum ko to Akyeramade sara Kumasi[16] ɗo o maayi e ndeen hitaande e hitaande 1764.[17] Caggal maayde makko, ɓanndu makko waɗaaka e nder galle laamɗo Bantama.[16]
Tuugnorgal
"Ashanti". Tuugnorgal Oxford. Heɓtinaama ñalnde 23-01-2023. McCaskie, T. C. (2003-10-30). Dowla e renndo e nder Asante ko adii koloñaal. Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Cambridge. p. 176. ISBN 978-0-521-89432-6. Finn, John K. (1965). "Laamu e sahaaji Kusi Obodum, 1750-64". Julaagu fedde daartol leydi Ganaa. 8: 24-32. JSTOR 41403567. S2CID 155465956. 1989, p. 128 1988, h. 80 Parker, John (2021). E jamaanu maayde am: Daartol maayde e maayɓe e nder Afrik hirnaange. Jaaynde jaaɓi-haaɗtirde Princeton. p. 149. ISBN 9780691193151. Sariya, Robin (1985). "Sadak aadee e nder Afrik hirnaange ko adii koloñaal". Geɗe Afrik. 84 (334): 53-87. doi:10.1093/jaayɗe Oksford.afraf.a097676. JSTOR 722523. S2CID 148957590. 1989, p. 35 1989, p. 21-22 1988, h. 79 Almaami, Margaret (1961). "Naamnal Ashanti e Biritaan en: Iwdi Teeminannde sappo e jeetatiire". Jaaynde daartol Afrik. 2 (1): 35-59. Doi:10.1017/S0021853700002139. JSTOR 179582. S2CID 153355150. 1989, p. 26-27 1989, p. 53 1989, p. 320 Fage, J.D. e Roland Oliver (1975). Daartol Cambridge Afrik: Gila c. 1600 haa c. 1790, ko Richard Gray winndi. Kambridge: Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Kambridge. p. 315. ISBN 0521204135. 1989, p. 322 1989, p. 129