Mësonjëtorja
| Golle imaaɗe | 1840  |
|---|---|
| Lesdi | Albaniya |
| Nder laamoore | Korçë County, Korçë municipality |
| Location | Korçë |
| Jonde kwa'odineto | 40°37′0″N 20°46′47″E |
| Country of origin | Albaniya |
| Date of official opening | 1887, 1967 |
| Date of official closure | 1967 |
Mësonjëtorja walla Duɗal Albaani ko duɗal sekulaar gadanal e ɗemngal Albaani e nder Albani Ottomaan. Nde udditaa ko to Korçë e jamaanu Ottomaan en ɓennuɗo.Suudu duɗal ngal ina waɗi musium, ina woni bannge worgo Bulevardi Shën Gjergji (Boulevard St. George).
Udditgol duɗal ngal ko batte Dillere Ngenndiire Albaaniyankoore nde yiɗnoo sosde Albaniyankeewo jeytaare mum e heɓde hakkeeji ɗi ɓesngu Albaaniyankooɓe haɗaa e nder laamu Ottomaan. Ina jeyaa e ko Mësonjëtorja wonnoo nokku teeŋtuɗo e jaŋde pinal e yiɗde leydi. Nafoore duɗal ngal ummiima sabu haa ndeen rokkude janngirɗe ɗemngal Albaani ina waɗee e nder sirlu e nder sirlu sabu laamu Ottomaan en. Duɗal ngal udditaa dame mum ñalnde 7 marse 1887 e gila ndeen ñalngu nguu ina mawninee e Albanaaɓe ko "ñalngu jannginooɓe".
Tariya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Almuɓɓe "Mësonjëtorja" e hitaande 1899
E hitaande 1885, Naim Frashëri, golloowo laamu to ministeer jaŋde, Sami Frashëri e wondude e Albanaaɓe woɗɓe teeŋtuɓe wonɓe e Fedde ngam baylugol binndanɗe Albanaaɓe, keɓii yamiroore e juuɗe sultan ngam udditde duɗal keeringal to sukaaɓe Korçë Albanaaɓe. Ballal kaalis duɗal ngal ummorii ko e fedde diaspora wiyeteende Drita (Engele: the Light), renndo Albaaninaaɓe jooɗiingo to Bukarest, tawi Albananaaɓe ummoriiɓe Istanbul keɓii Pandeli Sotiri ngam wonde gardiiɗo duɗal maggal gadanal. Sosiyetee binndi Albaani e Drita fof nanondiriino e yontaaji ɓennuɗi ɗii, waasde haɓaade mawɓe wuro ngo wonnooɓe e les njiimaandi pinal Gerek en, e sosde duɗe Albaani. Ko noon Drita neldirnoo gooto e terɗe mum Thimi Marko, jeyaaɗo e wuro ngoo e njillu ngam yeewtidde e haala kaa, o hawri e Metropolitan Ortodoks e diiso mum (demogerontia) to Korçë to Korçë e udditde duɗal ngal ñalnde 7 marse 1887. Sabu ŋakkeende kaɓirɗe jaŋde Sami, miñiiko Naim Frashëri e Albanaaɓe heewɓe woɗɓe mbinndi defte janngirɗe e ɗemngal Albanaaɓe ngam duɗal ngal Siin. Laamu Ottomaan rokkii yamiroore tan ko sukaaɓe Kerecee’en njannga e ɗemngal Albaani, kono Albaani en ndewaani ndee ɗoo keeriindi, ɓe njaɓi sukaaɓe juulɓe ɓee tawtoreede. E nder duuɓi seeɗa gadani ɗii, duɗal ngal fof ina joginoo fotde teemedde ɗiɗi almudɓe winnditiiɓe e nder diineeji juulɓe e diineeji kerecee en.E hitaande 1888, duɗal leslesal ngal ina joginoo 100 almuudo kerecee e 60 almuudo juulɗo.
Mësonjetorja to Korçë
Tiɗnaare nokkuure ngam jibnaaɓe neldude sukaaɓe mum en e duɗal ngal ɓeydii.Patriarcat Konstantinopol ina salii sosde duɗal ngal e wondude e ko ɓuri heewde e diineeji Gerek en kamɓe ɗiɗo fof ɓe ngoni ko e miijaade wonde ƴellitaare hakkille ngenndiijo e nder Albanaaɓe ortodoks en ina waawi addande ɗum en sosde ekkol Ortodoks i Albaani en tawi ko Notables orthodox ɓeydii njanguuji dow duɗal ngal, nden duɗal ngal ɗon ƴama limngal almudɓe lesdi ndi'i.Ekklessiya Orthodox ɗon hulna ɓe ɗon ƴama ɓikkoy maɓɓe diga janngirde nden ɗum waɗi ustaare ɗuuɗnde nder limngal janngooɓe. E nder oon sahaa gooto juulɓe ina cemmbina winnditaade e doole laamu Ottomaan nokku oo ngam woppude jaŋde nde sabu ɓe kulii wonde renndinde ngenndi Albaani ina waawi waɗde golle rewolison.E nder yontaaji garooji ɗii, sabu tiiɗnaare ummoriinde e banngeeji ɗiɗi ɗii fof, winnditaade duɗal ngal jippii haa capanɗe jeetati almuudo.
E nder gonndigal duɗal ngal, fedde wiyeteende Drita (caggal ɗuum inniraa Dituria) e Fedde Albaaniyankoore Istanbul ina njiyri wonde ina jeyaa e ko ɓuri teeŋtude e paandaale mum en wallitde duɗal leslesal ngal to Korçë.Caɗeele kaalis noon ina tampini duɗal ngal sabu Albanaaɓe mbaawaano mooftude kaalis potɗo huutoreede ngam wallitde ngal.The part pro-P ina jeyaa e duɗal mooftude kaalis ngam wallitde fedde gerilla Komita ngam haɓaade laamu Ottomaan en. Ballal ummorii ko e yimɓe ɓee, duɗal ngal dañii wuurde fotde duuɓi sappo e joy. Nuçi Naçi, wonnoo ko gardiiɗo keso duɗal ngal, o dañii ballal e juuɗe guwerneer jeneral Turki jooɗiiɗo to Monastir (Bitola hannde). 1901.Caggal njillu (1902) to Bukarest, Idhomene Kosturi wiyi Albaninaaɓe wonɓe Korçë wonde ko ɓuri teeŋtude e ngoƴa Dituria ko moƴƴinde duɗal sukaaɓe rewrude e heɓde almudɓe toɓɓe toowɗe, suɓaade jannginooɓe ɓurɓe moƴƴude e naatde e fannuuji kesi.Hoolaare Kerecee'en ɓe thoug sultan ɓeydii