Jump to content

Maayo Tugela

Iwde to Wikipedia
Maayo Tugela
Wokiro River
Mouth of the watercourseIndian Ocean Taƴto
TributaryBuffalo River (KwaZulu-Natal), Mooi River, Bushman's River, Bloukrans River Taƴto
LesdiSawdafirika Taƴto
Nder laamooreKwaZulu-Natal Taƴto
Jonde kwa'odineto28°45′0″S 28°53′45″E, 28°45′54″S 28°52′33″E, 29°13′26″S 31°30′0″E Taƴto
Map

Maayo Tugela (zulu: Thukela; Afriknaare: Tugelarivier) ko maayo ɓurngo mawnude e nder leydi Kwazulu, Afrik worgo. Njuuteeki maggal ko 560 km (350 mi), e toɓɓere 1 370 meeteer e nder 480 km les,[1] ina jeyaa e maayooji ɓurɗi teeŋtude e leydi ndii.[2]

Maayo ngoo ummorii ko Mont-aux-Sources e nder maayooji ɗiɗi mawɗi goɗɗi Afrik worgo, maayo Orange e maayo Caledon. Gila e ŋoral Drakensberg, Tugela ina rewi laawol 560 km (350 mi) rewrude e hakkunde leyɗeele KwaZulu-Natal hade mum ruttaade e maayo Indiya.[3] Hakke nokku oo ina tolnoo e 29 100 km2 (11 200 mi2).[3] Kuutoragol leydi e nder tovo ngo ɓuri wonde ko ndema nguura e nder laddeeji e laddeeji njulaagu.

Tributeeruuji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
British troops crossing the river during the Second Boer War

Tugela ina ñamlee e maayooji keewɗi ummortooɗi e maayo Drakensberg, ɓurɗi mawnude ɗii ko maayo Mzinyathi ("Buffalo") (ummortoongo sara tufnde Majuba). Woɗɓe ko maayo Tugela tokooso, maayo Klip (ummoriiɗo saraaji Van Reenen), maayo Mooi, maayo ƴiiƴam, maayo Sundays (ummoriiɗo e Biggarsberg) maayo Ingagani e maayo Bushman.[4][3] Maayo Buffalo ina hawra e Tugela fotde 19 km fuɗnaange laana Tugela to 28°43′04′′S 30°38′41′′E.

Maayo ƴiiƴam inniri ɗum ko Boer en, e gardagol Andries Pretorius, caggal nde ɓe keɓi foolde laamɗo Zulu biyeteeɗo Dingane ñalnde 16 desaambar 1838. Ina wiyee wonde maayo ngoo ina doga boɗeejo e ƴiiƴam konunkooɓe Zulu en. Les maayo ƴiiƴam ko Rorke's Drift, nokku taƴoowo e nokku hare, e nder wolde Angalteer-Zulu.[5]

Liɗɗi daneeji (Labeobarbus natalensis) ina tawee e Siistem maayo Tugela. Ko liɗɗi keewɗi e nder diiwaan KwaZulu-Natal, ina tawee e nokkuuji ceertuɗi hakkunde ŋoral Drakensberg e ŋoral daande maayo, ina heen maayooji ko wayi no Umkomazi.[6]

Ko ɓuri heewde e teeminannde noogasɓere ko binndol Tugela huutortenoo ; ko innde Zulu en ɗemngal Angalteer wiyeteende Thukela. Winndooɓe teeminannde sappo e jeenay ƴettii binndi keewɗi ina heen:

  • Isaacs (1836) huutoriima binndi keewɗi ceertuɗi e nder deftere mum, Jaɓɓungal e njilluuji e nder Fuɗnaange Afrik,[7] ina heen Ootergale e Ootoogale.
  • C.R. Maclean (John Ross), winnduɗo e jaaynde Nautical e hitaande 1853, huutoriima binndol Zootagoola[8]
  • George French Angas, naalanke mo teeminannde sappo e jeenay, huutoriima innde Tugala e dow nate nate mum.[9]

Won e mbayliigaaji ɗii ina mbaawi hiisaade ko binndooɓe Oropnaaɓe adanɓe ɓee nganndaano wonde grammar Zulu ina huutoroo jokkere enɗam, heewi wonde ko "i-" walla "u-", ngam hollirde innde kalaas innde.

Tugela river mouth
  1. "Key rivers of South Africa - MyFundi". Retrieved 2024-05-15.
  2. "Key rivers of South Africa". MyFundi.
  3. 1 2 3 "Proposal to establishment a Catchment Management Agency for the Thukela Water Management Area - Appendix A" (PDF). Department of Water Affairs and Forestry. July 2004. Retrieved 2008-10-21.
  4. Thukela WMA 7
  5. Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Tugela" . Encyclopædia Britannica. Vol. 27 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 364. This has a very detailed description of the river's course.
  6. "Technical Report on the State of Yellowfishes in South Africa 2007" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2017-06-29. Retrieved 2012-03-29.
  7. Nathaniel Isaacs (1836). Travels and Adventures in Eastern Africa - Vol I. Edward Churton. Retrieved 2010-08-08.
  8. C.R. Maclean (February 1853). "Loss of the Brig Mary at Natal with Early Recollections of that Settlement - Two". The Nautical Magazine. pp. 74–80. Reproduced in Stephen Gray, ed. (1992). The Natal Papers of John Ross. Killie Campbell Africana Library. ISBN 978-0-869-80851-1.
  9. "Making outchoualla or native beer, at Gudu's kraal, Tugala River, Zulu country", a sketch by G F Angas; National Library of Australia.