Najeriyaagal
Nigerianisation woni politik jannginki e jokkirgol Naajeeriya'en haa kuuɗe ɗe yimɓe lesdi Naajeeriya ɗon mari haaje nder kuuɗe laamu Naajeeriya . [1] Laawol ngol ɓuri huutoreede ko e kitaale 1950. Ko seeɗa-seeɗa, tawi ina jeyaa heen yuɓɓinde golle laamu e yaajnaade nokkuuji jaŋde e nder duɗe toowɗe e kolees cuɓaaɗe. Naajeeriya laati nafuuda wakkati Naajeeriya yahi haa lesdi Naajeeriya, Kawtal Jaagorɗo lesdi Naajeeriya e suudu sarɗiiji lesdi Naajeeriya fuu ɗon mari bawɗe dow ko laarani lesdi Naajeeriya dow kuuɗe mawɗe ɗe lesdi Naajeeriya bana binnditaaki duumiiɗi .
Ɓaawoore
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kuugal koloniya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nder duuɓi 1930, laamu koloniyaal laatii go'o e laamorde London, waɗugo ɗum laamu laamu go'o.[2] Ngam sistem go'oto ɗon ɗon ɗon ɗon haɓɓugo e haɓɓugo jami'en nder kuugal lesdi Nigeria ɗon haɓɓuki nder suudu London, wakkati ɗon ɗon haɓa haɓɓugo afriknaaɓe. Nder lesdi Naijeriya, darnde masin koloniyaal hokki semmbe dow laamu tartiibe e darnde ummatoore fuɗɗiiɓe, ardiiɓe division e ardiiɓe to diiwaanuuji to ɓe ɗon hawta bee Yimɓe. Sistem go'oto waɗi kadi jaajorgal burookratik be jaajorɓe jaajorɗe ngam haalde e London. Ko adii e ɗemɗe ɗiɗi ɗee, ko e nder ɓesngu yimɓe ɓe ɓe mbaɗata e nder leydi ndii, e nder leydi hee, ko e dow yimɓe ɓe njaaraama e nder leydi goɗɗi, ko e leyɗeele ɗi ɓe njooɗata e leydi ndii.[2]
Ha fuɗɗam konu duuniyaaru ɗiɗaɓo, Nigeria woodi jaajol mawɗo nder jaajol, ha nder yimɓe ɓe njaaraama. Ammaa kuuɗe ɗe yimɓe ɓe njaaraama fuɗɗiima ɓeydaade, haala ɓeydaama ngam feere feere, ko hawti e lowre ceede, darnde yimɓe ɓe njaariama nder konu, darnde fuɗɗam, yaasi e yimɓe ɓe njaarata e maɓɓe[2] e ɓeydaaki ɓeydaago laamu ɗe ɓe mbaawaa jaɓugo. [2] Caggal konu, huutoreejo sahaaji haɓɓii ngam ɗaɓɓitaade ɓeydaaki yimɓe. Komissiya ɗon sembiɗina naftoraaki wolde "kooreeje mawɗe" ngam kuugalji jaangooji nder jaangooji e nder diiwaanuuji ɗi yimɓe Europeeji ɗon mari e anndiraaɓe "kooreeji Europeeji". "Naajeje kese" boo wari e jaaynde e jaayndi e jaayndaare, nden "ji'e Afrik" ɗon anndina bana je'e nder lesdi, ammaa ɗon mari keewal. Diga 1930s, limgal Naijeriya'en fuɗɗam ha Senegaal ɓe ɓe ɓeydooɓe jaangirde mission ɓe ɓeydi.[2] Afriknaaɓe jannginooɓe hawti e woɓɓe nder kuugal ummaatoore e yimɓe lesdi fuɗɗiima haani ngam ɓeydaago hawtuki lesdi Naajeeriya nder kuugal mawɗo nder laamu. [3] Nigerianization waɗi bana haɓugo bee hakkilantaaki e koloniyaalis.
Kaŋko 1948, mawɓe mawɓe ɓe ɓeen ɓeen ɓe ɓeen ko ɓeen ɓe Afriknaaɓe ɓeen ɓe njiɗi ɓe ɓeen.[2] Mawɓe koloniyaal nder Londuna e nder Naijeriya ɓe ɓe sakkitii ɓamtaare e jaɓugo afriknaaɓe jannginooɓe haa ɓe njogii kuugal mawɗo, hawti e ɓe ɓe ɓe fewti bana Henry Rawlingson Carr e Joseph McEwen. [3] Nder caka 1948, nder darnde 3,786 mawɓe, 245 ɓe Afriknaaɓe, 1,245 ɓe ɗon njaɓɓa e yimɓe ɓe ɗon njooɗoto.[2] Ngam hawta ɓeydaaki afriknaaɓe nder kuugal ummaatoore, fuɗɗam fuɗɗii e jaɓɓorgo jaɓɓorgal dow kuuɗe ummaatoore e ko haani.
1948-1952
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ko gomɗinal arande woni gomɗinal fuɗɗam fuɗɗam, fuɗɗam e golle heɓugo laabi ngam suɓugo yimɓe Nigeria jeyaaɓe e ɓe keɓii limte ngam huuwugo nder kuugal ummaatoore.[2][4] Firo komiseeji ɗon hokki habaruji ɗi ɗon ɓeyda. Huɓɓugo huɓɓugo hujjugo huɓɓungo huɓɓugo yimɓe ngam huɓɓugo hawtaade e huɓɓugo huuɓugo huɓɓigo huɓɓugo ngam huɓɓude huɓɓugo maɓɓe. [4] Nder hitaande nden, leydi leydi leydi ndii haɓɓii leydi Nigeria ngam waɗugo laamu nder leydi ndii ngam halki waɗugo ko Foot wi'i. Sistem kesum boo ɓeydi dow darnde nder ɓamtaare siyasa ngam yimɓe Nigeria ɓe janngini ɓe ɓe suɓii ɓe ngaɗaako nder kuugal ummaatoore. Nder duuɓi goɗɗi diga nde komisyon ngal wurtini warugo Naato, ardiiɓe siyasa lesdi lesdi lesdi lesdi Nigeria ɗon hawtaayi ngam ɓe ɗon haɓɓugo yimɓe lesdi Nigeria ɓe mari limce haa nder kuugal ummaatoore. Ɗuum tagdi feere-feere nder lesdi woyla ɓurna fu ɗo laamorde taƴre ɗo laamɓe ɗo ɗo ɗo ɗo laamde ɗo, Jaŋde hirnaange ɗon haani, ngam maajum ɗuuɗal yimɓe woyla ɓe ɗon mari limce ɗon ɗuuɗa. Dowla lesdi lesdi lesdi lesdi man man ɗon hulugo ngam ɓe ɗon ɗaɓɓa lesdi man nder lesdi man ngam ɓe ɗon njaɓɓa lesdi lesdi man.[4]
Ɗeɗe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ McStallworth 1961.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Mackintosh 1966.
- 1 2 Nwankwo 1980.
- 1 2 3 Olusanya 1982.