Nijeer koloñaal
| Golle imaaɗe | 1 Siilo 1914, 1914 |
|---|---|
| Lesdinkeejum | Colony and Protectorate of Nigeria |
| Ɗemngal ngal sarwiisiiji leydi fu njoni haalude | Inngilisjo |
| Doondo leydi | God Save the King |
| Duungal | Afirik |
| Lesdi | British Empire |
| Laamorde | Lagos |
| Laamu sarti celluɗo | crown colony |
| Cede | Pound Najeriya, British West African pound |
| Replaced by | hautugo Naajeeriya |
| Replaces | Protektorat Fombina Naajeeriya, Fuɗnaange leydi Naajeeriya |
| Ɗemngal ngal sarwisiji leydi fu njoni haalude | Inngilisjo |
| Dissolved, abolished or demolished date | 1 Yarkomaa 1960, 1954 |
Nigeria koloniyaal laati parti laamu British diga fuɗɗam karnijum sappo e jeetati haa 1 Oktoobar 1960, nde Nigeria heɓii hoore mum. Britain haɓɓii Lagos nder hitaande 1861 nden waɗi Protectorate Oil River nder hitaande 1884. Luttugol British nder Niger ɓeydi ɓeydi e nder karnijum 19, amma Britaniya dum dum dum dum haa 1885. Yimɓe Europeeji goɗɗi anndini laamu Britani dow nokkuure nden nder jamma Berlin nder hitaande 1885.
Daga 1886 haa 1899, ɓurna nokkuure nden ɗon laamugo ngam Royal Niger Company, ɗon hawtore nder charter, nden ɗon laama ngam George Taubman Goldie. Nder hitaande 1900, protectorate lesdi Nigeria worgo e protectorate leydi Nigeria woyla fuɗɗiti diga juuɗe jaayɗe to laamu. E dow dow dowlaaku Frederick Lugard, laamuuji ɗi ɗi ɗi ɗi ɓe hawti be laamuuji e laamuuji lesdi Naajeeriya, nden laamuuji tati mawɗi (laamuuji laamuuji, laamuuje laamuuji nder lesdi e laamuuje Lagos) fuu ɓe mari laamuuji laamiiji. Sariyaji ɓeydaaki ɓaawo konu duuniyaaru ɗiɗaɓo waɗi ngam ɓeydude darnde e laamu suɓaaji diga lesdi Naijeriya. Wakkati koloniyaal nder lesdi Naajeeriya waɗi diga hitaande 1900 haa 1960, caggal ɗum lesdi Naajeeri heɓii hoore mum.
Fuuɗuki
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nder laawol dowla dowla, British'en ɓe taƴi laamu dowla dowle dowla dow lesdi Afrik hirnaange, ko anndiraa bana Nigeria, ko ɗum woni laamu dowla e laamu dowla. Caggal nde ardii e jaŋde e laaɓnde, e hitaande 1906 British'en ɓesdi leydi Lagos e leydi Najeeriya worgo e leydi Naajeriya worgo haa ɓe ɓesdi lesdi Naijeriya wooru, e hitaande 1914 ɓe ɓesdii e leydi Najeeriya wooru ngam ɓe ɓesda leydi Naijiriya. Laamu e hakkille konu dow leydi ndii waɗii ko ɓuri heewde e yimɓe Britaniya, nder London e nder lesdi Naijeriya.
Caggal nde ɓe njaɓii laamu, Britaniya'en ɓe waɗi sistemuuji jawdi ngam ɓe njogii kuugal Afrik. Fedde mawnde nder ɗam sistemol woni jawdi ceede - ko wayi no £ British sterling - ɗum waawi waɗugo dow waylude, waawde heɓa ko'e yimɓe ɓe ɓe ɓe ɓe jokkondiri e maɓɓe, e waawde waɗugo ɗum bo ceede.
Wondirde yimɓe feere feere e diina nder fedde go'o waɗi ɓeydaaki nder lesdi lesdi lesdi lesdi Naajeeriya haa hande.
Fedde fuɗɗam semmbe Britaniya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nder duuɓi 1700s, laamu British e baawɗe Europe goɗɗe jogii ko'e jooɗorde e fort e Afrik hirnaange amma ɓe ɗonno taƴina ko'e maare ɗe ɓe ɗon jooɗorde nder Amerika. Adam Smith winndi nder hitaande 1776 nde ummaatooje Afrik "no ɓuri haani e ɓurɗe yimɓe haani e nder Amerik, ngam maajum ɓe ɗon mari hallude ɓurɗe mawnugo ngam ɓe ɓeyda ɓesdaade nder Europe. [<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2024)">citation needed</span>]
Ɓooyɗe ɓooyɗe ɗe hawti e ɗum wondi ko tiggugo leydi Sierra Leone nder hitaande 1787 bana ɗo ɗowol ngam maccuɓeɓeɓe ɓe njeyaa, ko ɓamgal mawɗo mawɗo mawɓe nde yiɗi wurtina diina kiristaana to Laamu Edo, e kuugal anndal ngal ummaatooje jannginooɓe e pelle anndal, bana Afrik Association nder London.
Lardiraaɓe gariiri, ɓe anndi haala nder Indiji Yurubi, India, e nder nokkuuje feere, ɓe annda riskuji ɓesngu Britani. Hooreejo Bonny nder 1860 hollitii o jaɓaayi alkawal lesdi Britaniya ngam "o yiɗi "wonde haalde hooreeɓe ɓe ɓe nanondira alkawal ngal ɓe paamaay, nden ɓe njaɓa lesdi".
Hoofde laamu Gombe emirate nden woni Gombe-Abba haa nde Emir Gombe, Umaru Kwairanga (1898-1922), no waawi ƴettirde Gombe-Aba, gariiri wonde ko baaba mum e mo o fuɗɗii Gombe emirat, Modibbo Bubayero, waɗi to Nafada town e hitaande 1913, nden to Gombe hannde e 1919, ɗun ko caggal nde Gombe emirade wonnoo ko ɓe laatiiɓe leydi Brite e hitaande 1903.
Kuuje maccuɓe e halkere
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Lamardi garbooji Europe'en diga Afrik hirnaange fuɗɗii yeeso 1650, yimɓe 3,000 nder hitaande fuu ɓe njotti. Ɗuum footi ɓesdi haa 20,000 hitaande nder feccere ɓaawo karnijum. jaaynde maccuɓe ɓurnoo ɓeydaade nder wakkati 1700-1850, bee jaaynde 76,000 yimɓe ɓe ɓe njaaraama diga Afirka hitaande fuu hakkunde 1783 e 1792. Fuɗɗoode, jaaynde nde'e ɗon hawta dow Afrik feccere, jooni Congo. Ammaa nder duuɓi 1700s, Benin" id="mwpw" rel="mw:WikiLink" title="Bight of Benin">Bay of Benin (ngol anndiraa kadi Bay Bay of Slave) laati nokkuure ɓurɗe mawnude. Ouidah (jo jooni woni nder Benin) e Lagos woni ko ɓuri mawnugo nder maayo. Daga 1790 haa 1807, mawɓe jaayndiyaaɓe maccuɓe Briteyn'en ɓe ngurtini maccuɓe 1,000-2,000 hitaande kala nder Lagos tan. Ceniimaji ɓaawo ɗon ɓe tokki nder Laamu Portugal. Nder Bayu Biafra, koode mawɗe ɗe woni Old Calabar (Akwa Akpa), Bonny e New Calabar. Fuu fuɗɗugo e 1740, Britanniyankooɓe ɓeen ɓeen ɓe ardiiɓe jaayndeeji Europeeji nder nokkuure ndeen. Nder hitaande 1767, jaaynooɓe Britanniyanko'en ɓe waɗi halki yimɓe ɗuuɗal haa Calabar, ɓaawo ɓe noddi ɓe haa ɓe ɗon njahi, ngam ɓe halki haala ɗo ɓe ɗon njaɓa.
Nder hitaande 1807, Fedde leydi United Kingdom waɗi ko Act of Slave Trade, ngam haɗugo yimɓe leydi Britaniya ngam hawtaade nder kuugal maccuɓe nder Atlantik. Britain ɓaawo ɗon o waɗi gollal dow mawɗe Europe feere ngam ummitugo jaaynde maccuɓe boo. O waɗi doolaaje dow ɗowtanaaki jawdi e laamuji Afrik hirnaange, ɗi o waɗii e dow konu e ɓeydaaki Afrik. Woɓɓe nder dookaaji ɗon hawta dow dow dow diplomasi ɗo waɗata walaa bandido Britani, malla dow dow alkawal feere ngam ɗowtanaago laamu Britani. Ɗuum haala hokki fursat ngam jaayndeeji e jaayndeeje nder nokku fuu. Lamarka boo ɓe ɓesdi Freetown nder Sierra Leone, ɓe anndini ɗum laamorde laamorde nder hitaande 1808.
Ɓeydaaki nder jaaynde e laawol laaɓal waɗi leydiji bana Edo. Britaaniya ƴettiima nder jaaynde maccuɓe nde o laati jaaynde mawɗo maccuɓe haa Amerka. Farayse'en ɓe halki maccuɓe ɓaawo Farayse, koo nde ɓe ummorii ɗum wakkati seɗɗa nder laamorde maɓɓe nder Kariibi, ɓurna fuu Martinique nder Napoleon. Faransi jaayndi Louisiana to Amerika nder 1803, nder hitaande nde o jeyaa dow ɗaɓɓugo Saint-Domingue (Haayiti) diga juulde Haitian. Ha fuɗɗude konu Napoleon, o timmini maccuɓe nder jawdi maako. Nder hakkunde maɓɓe, Farayse'en e Brite'en ɓe ngurtini ɓurna maccuɓe ɓe ɓe kuuwi diga nder nder nder nder Edo. Fuude jawdi ɗon ɓeyda ngam jaaynde maccuɓe, koo nde jaaynde mawɗe maccuɓe haa Amereka ɗon tokki duuɓi ɓaawo maajum.
Lagos laati maral mawɗo maccuɓe nder duuɓi 1700 e nder duuɓi 1850. Fuu nder yimɓe je ɗon waɗi ɗon ɗon ɗon je ɗon haaki, e dow wakkati e nokkuuje ɗe ɗon ɗon haaki. E wiyde Trans-Atlantic Slave Voyage Database, 308,800 ɓe kuuwi diga Lagos haa Atlantik nder 1776-1850. Mawɓe jaayndeeji British e Farayse waɗi ɗuuɗal nder kuugal ngal haa 1807 nde ɓe jeyaa e Portugal e Spain. Nder 1826-1850, British Royal Navy ɗon hawta bee limce maccuɓe Lagos.
So British Conquest of Nigeria waɗi ngam daliila moƴƴere ngam halki maccuɗo walla daliila ɓurɗe huutoreeji jawdi e laamu, ɗum haa jooni ko huunde dow dow dow hakkunde taarihaaɓe Afrik e Europe. Yimɓe ɗuuɗɓe nder lesdi ndi ɗon mari hakkiilo dow laamu laamu ngam halki kuuɗe ɗe ummaatoore mari hakkillaaji e kuuɗe ɗe ummaati bee laawol fiat. Ko ɗum waɗi, maccuɓe ɓeen ɓeen ɓe mburtini yimɓe ɓeen ɓe ɓeen ɓe mbaɗi ɓeen ɓe'e ɓeen ɓe nganndi ɓeen ɓe.