Nwafor Orizu
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɓii-leydiyankaaku | Naajeeriya |
| Ɗuubi daygo | 1915 |
| Ɗoforde | Nnewi |
| Date of death | 1999 |
| Place of death | Western Germany |
| Father | Orizu miin |
| Ɗemngal | Igbo |
| Wolde | Inngilisjo, Igbo, Nigerian Pidgin |
| Sana'aji | ngaɗoowo siyaasaje |
| Position held | member of the Senate of Nigeria, President of the Senate of Nigeria |
| Janngi to | Columbia University |
| Memba en | African Academy of Arts and Research |
Abyssinia Akweke Nwafor Orizu (GCON)(// C; 17 juillet 1914 – 1999) ko neɗɗo politik e dowla leydi Najeriya, o woniino hooreejo suudu sarɗiiji leydi Najeriya gila 1963 haa 1966 1966.[1]
O jeyaa ko e galle laamorɗo Nnewi, kadi ko kaaw makko Kenneth Onyeneke Orizu III, laamɗo aadaaji hannde oo e nder laamu Nnewi to fuɗnaange leydi Najeriya. Koolaaɗo kuuɓal jaŋde Nwafor Orizu to Nsugbe, diiwaan Anambra, inniraa ko makko.[2]
Ɓawo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Orizu jibinaa ko e hitaande 1914 e nder galle laamɗo Nnewi, to diiwaan Anambra, to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya, ɓiy Eze Ugbonyamba, Igwe Orizu I. Orizu yahiino Amerik e hitaande 1939, heɓi dipolom laamu to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ohio State, o heɓi kadi dipolom M.A. to duɗal jaaɓi haaɗtirde Columbia. O woniino daraniiɗo jaŋde Amerik « horizontal », yaajnde, luulndiinde jaŋde Angalteer « perpendiculaire » juutnde, o dañii innde « Orizontal », woni pijirlooji e innde makko e tuugnorgal yeewtere makko nde o waɗata e tiitoonde ndee. No yeewtiraa e deftere makko wiyeteende Without Bitterness nde o winndi e hitaande 1944, o woniino daraniiɗo naatgol njuɓɓudi Amerik e nder leydi Najeriya. O sosi Fedde Ameriknaare ngam Jaŋde Afrik (ACAE), nde heɓi bursiiji keewɗi ngam jaŋde e nder nokkuuji Amerik ngam nafoore almudɓe Afriknaaɓe.[3]
Hedde hitaande 1949, Orizu soodi duɗal jaaɓi haaɗtirde Enitona e masiŋ tappirde Enitona e juuɗe balloowo mum e 500 £ tan, o ñamli ɗum. Goɗɗo balloowo mo yeeyi mo oto luggiɗiiɗo e peeje limtilimtinɗe. O sosi jaaynde wiyeteende The West Africa Examiner, o woni gardiiɗo jaaynde ndee, M. C. K. Ajuluchukwu woni gardiiɗo jaaynde ndee. Orizu yahi Enugu ngam wallude ministeeruuji seppooji ɗii caggal nde ministeeruuji 21 mbaraa ñalnde 18 noowammbar 1949. Ina gasa tawa ko e jaabawol konngol ngol o waɗi toon ngol, laamuuji koloñaal Angalteer ñaawii mo duuɓi jeeɗiɗi kasoo sabu o tuumaama o huutoriima kaalis ACAE. Kono caggal ɗuum Roy Wilkins, hooreejo ACAE to Amerik, winndi ɓataake feewde e Nnamdi Azikiwe (« Zik ») ngam woppitde Dr Nwafor Orizu kala ko boni e kaalis.[4][5][4][6]
Hooreejo leydi Naajeeriya gonɗo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nwafor Orizu woni hooreejo leydi Naajeeriya gila lewru Oktoobar 1965 haa lewru Yarkomaa 16 hitaande 1966, ko lebbi 3.[7]
Kasoo politik Angalteer
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kono Orizu dañii caɗeele sariya nde tuumeede fenaande feeñi, tawi ina jeyaa heen 32 000 £. E lewru suwee 1953, ñaawoowo leydi Najeriya ñaawii mo, sabu fenaande e gujjugol kaalis potɗo waɗeede e bursiiji janngooɓe to duɗe jaaɓi haaɗtirde Amerik. Caggal ɗuum o ñaawaa duuɓi jeeɗiɗi kasoo.
Golle politik
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Orizu dañii nafoore ngam suɓaade ngam wonde kanndidaa keeriiɗo ngam wallitde Division Onitsha, o wonti mawɗo whip e nder suudu sarɗiiji Fuɗnaange. Caggal mum o hawri e kanndidaaji goɗɗi jeyaaɗi e hoore mum ngam sosde Diisnondiral ngenndiwal leydi Nijeer e leydi Kameruun (NCNC). O waɗii darnde mawnde e wallude Zik wontude hooreejo leydi ndii, o huutoriima doole makko e nder NCNC ngam waawde waawnude porfeseer Eyo Ita yo woppu laamu hooreejo leydi ndii. Zik toɗɗii Orizu jaagorgal laamu nokku.
Kuudetaa konu
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Hooreejo leydi Naajeeriya, Nnamdi Azikiwe ummi lesdi man haa ragare hitaande 1965, arannde o yahi Orop, nden o yahi haa lesdi Kariibi. E nder sariya oo, Orizu wonti hooreejo leydi ndii e sahaa nde o alaa ɗo haaɗi, omo jogii denndaangal mbaawkaaji hooreejo leydi ndii.
Kuudetaa fuɗɗii ñalnde 16 lewru Yarkomaa 1966, tawi ko fedde sukaaɓe konu Igbo en, tawi ko Major Chukwuma Kaduna Nzeogwu ardii ɗum. Konu ngun yaawi suɓugo fitina man ammaa o heɓi laamu nde ɗum laaɓi dow siyaasa'en mawɓe ɗon ƴama, bana ardiiɗo lesdi Abubakar Tafawa Balewa, hooreejo lesdi diiwal woylaare Sir Ahmadu Bello e hooreejo lesdi hirnaange, hooreejo lesdi Samuel Ladoke Akintola. Orizu waɗii eɓɓoore e nder leydi ndii kala, caggal nde o humpitii Doktoor Nnamdi Azikiwe e telefoŋ ko feewti e kuulal ngal kabine oo ƴetti, o hollitii kuulal ngal kabine oo ƴetti ngam rokkude laamu nguu doole kisal. Ndeen Seneraal Major Johnson Aguiyi-Ironsi waɗii eɓɓoore mum, jaɓi « noddaango ». Ñalnde 17 lewru nduu, Seneraal Ironsi sosi Diiso Toowngo Konu to Lagos, o dartini doosɗe leydi ndii no feewi.
Caggal golle
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Caggal kuudetaa oo, Orizu majjii e dingiral politik kono heddii e jaŋde. Ko adii wolde hakkunde leyɗeele, o sosiino duɗal jaaɓi haaɗtirde e hitaande 1950, Duɗal hakkundeewal Nijeer, to Nnewi. O woni joom mum haa laamu leydi ndii ƴetti duɗe ɗee kala caggal nde Biafra fooli. Caggal ɗuum o jokki jaŋde e jaŋde, o yaltini defte keewɗe. Kadi, hakkunde 1974 e 1975, laamu diiwaan Fuɗnaange-rewo Cakaari, mo Dr. Ukpabi Asika ardii, toɗɗii mo hooreejo Komisiyoŋ Kuugal Jannginooɓe Diiwaan oo to Enugu.
Bibliyogaraafi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ko aldaa e mette : Leƴƴi hirnaange e nder Afrik caggal wolde. Jaaynde Duuɓi Tagngo. 1944.
Faamde leydi Naajeeriya: Jamanuuji Shehu Shagari. Banndiraaɓe Evans (Bayyinooɓe Niiseer). 1983. Ɗemngal 978-167-384-2.
Hakkille neɗɗo mo foolaaka: Toɓɓere 1 e jimɗi Orizu. Jaaynde duɗal jaaɓi haaɗtirde Jos. 1986. ISBN 978-166-043-0.
Afrik Haali!. Bayyinooɓe Horizontal. 1990. ISBN 978-2791-03-2.
Ndimaagu walla caɗeele--Afrik ina foti wonde: Binndol [sic.] Akweke Abisini Nwafor Orizu. Bayyinooɓe Horizontal. 1994. ISBN 978-2094-05.
Daande Ndimaagu : Haalaaji cuɓaaɗi ko adii e caggal jeytaare e konnguɗi ngam jeytaare Afrik, 1940–1984. Bayyinooɓe Horizontal. 1999. 978-2952-83-4.
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ "About Nocen", Nwafor Orizu College of Education, Nsugbe, Anambra State.
- ↑ "Nwafor Orizu was President of Nigeria". Vanguard (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2015-12-27. Retrieved 2022-03-04.
- ↑ Nwakanma, Obi (27 December 2015). "Nwafor Orizu was President of Nigeria". Vanguard. Lagos, Nigeria.
- 1 2 Adedayo, Festus (3 July 2022). "Nigerian politicians and pestilence of forged, missing certificates". TheCable.
- ↑ Ellis, Stephen (16 November 2023). This Present Darkness: A History of Nigerian Organized Crime. Oxford University Press, 2016. p. 28. ISBN 9780190494315.
- ↑ Nwosu, Philip (2016-05-09). "Origins of '419' traced back to 1920s Colonial Nigeria". The Sun (in Engeleere). Lagos, Nigeria. Retrieved 2024-04-26.
- ↑ "1966 Coup: The Road To Hell | Independent Newspaper Nigeria" (in Engeleere). 2022-10-27. Retrieved 2024-04-26.