Jump to content

Protektorat Fombina Naajeeriya

Iwde to Wikipedia
Protektorat Fombina Naajeeriya
protectorate, British protectorate
Golle imaaɗe1 Siilo 1900 Taƴto
DiinaNasaaraankore Taƴto
Doondo leydiGod Save the King Taƴto
DuungalAfirik Taƴto
LaamordeLagos Taƴto
Jonde kwa'odineto6°27′0″N 3°24′0″E Taƴto
Laamu sarti celluɗoconstitutional monarchy Taƴto
Cedepound sterling Taƴto
Shares border withFuɗnaange leydi Naajeeriya Taƴto
Replaced byNijeer koloñaal Taƴto
Ɗemngal ngal sarwisiji leydi fu njoni haaludeInngilisjo Taƴto
Dissolved, abolished or demolished31 Bowte 1913 Taƴto
Diina laamu anndaniAnglicanism Taƴto
Map

Fombina Naajeeriya laati lesdi Biritaniya haa nokkuuje daande maayo Naajeeriya hannde, sosaaɗum nder hitaande 1900 diga kawtal lesdi Naajeeriya bee lesdi ndi Royal Niger Company hokki les Lokoja dow maayo Nijeer .

Lagos koloniya ɓaawo ɗum ɓeydani nder 1906, nden leydi ndi boɗɗiti anndinaama koloniya e protectorate of Southern Nigeria. Nder hitaande 1914, Najeeriya worgo hawti e Najeeriya woyla to Najeeriya ngam tiggude najeeriya go'o. Goongaama waɗi ngam daliila jawdi e laamu koloniya yiɗi naftoraade ɓeydaaki ceede nder lesdi Naajeeriya worgo ngam huutoree ɓeydaaku ngam jaɓugo lesdi woyla.

Sir Frederick Lugard, mo wari dow laamu dow lesdi ɗiɗo fuu nder hitaande 1912, o laatii mawɗo ngam hakkilugo dow jamɗingol, o laati gomnati lesdi ɗiɗo ɓaawo boo. Lugard waɗi goɗɗe ciimtol ngam haɓɓugo darnde go'o. Woni do Secretariat Central ha Lagos, ko woni laamorde laamu, nden Council Nigeria (soni Council Legislative), haɗi ha hokki forum ngam wakiilooji ƴellitaaki diga lesdi. Kuugal feere fu hawti nder lesdi lesdi lesdi lesdi fu ngam ma'ana lesdi fu - konu, jawdi, jaaynde, postaji e telegraphs, laawol ferel, jaayndi, kuugal jawdi, kuulum kiita e kiita - e nder lesdi fu.

Fedde haɓɓugo fuɗɗiiji ɗi ɗi ɗi ɗi laaɓɓi dow laamu hakkunde lesdi Naajeeriya e lesdi Naajeeri, e leyɗe lesdi Naajeer e Lagos. Ndee laaminooɓe koloniyaji worgo ɓe njaɓii haɓɓugo ngam haɓɓugo laamu ngam haɓɓuki, ɓeen laaminoowo maɓɓe nder lesdi woyla ɓe nanndi ɗum ɗon mari haɗugo ɓesngu leydiji ɓe ɗon laaminoo ngam ɓe ɗon ɓaawo e ɗum ɗum haani ɓe haɓɓa bee ɓeydaago ɓaleeji e aada worgo haa woyla. Yimɓe worgo, nder maɓɓe, ɓe ɗon yiɗataa ɓe njaɓɓa ɓesdaaki tawreeta fuɗɗam yaaki dow woyla haa worgo.

Jaɓɓorgo Kewuuji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Gila nde nde nde fuɗɗii, lesdi Nigeria feeroore ɗon laamii e hooreejo mawɗo. Limankoore arandeejo mawɗo on Ralph Moor. Nde Lagos hawti e leydi Nigeriya nder letnaare 1906, gardiiɗo lesdi Walter Egerton waɗi gomnati lesdi.

Nde nder hitaande 1900 protectorate ƴetti diga Ofisa Fedde Fuuta to Ofisa Koloniya, Ralph Moor laati Komisaaru Mawndu nder lesdi Naajeeriya nder worgo e waɗi ko haɓɓii dow laamu keso, ngam nyawgal maako yaawata, o wari haa pension nder lewru 1 Oktoobar 1903.

Egerton laati gomnaaku laamorde Lagos, nder nder leydi Yoruba nder worgo hirnaange lesdi Nigeria, nder hitaande 1903. Jaɓɓorgo laamu koloniya yiɗi hawtaade koloniya Lagos e protectorate lesdi Naajeeriya, e nder lewru August 1904 o suɓii Egerton bana komisaaru mawɗo ngam protectorate leydi Naajeeriya. O waɗi kuugal ɗiɗo fuu haa 28 feebariyee 1906.[1] Nder nden taariik, leydi ɗiɗo fuu ɓe hawti e dowla, Egerton laatii gomnati leydi ɓuuɓuɗo e protectorate leydi Naijeriya, o jooɗii haa hitaande 1912.[2] Nder lesdi Naajeeriya ɓooyma, leydi Lagos ɓooyaama laamorgo hirnaange, nden lesdi Najeeriya ɓooyaamu lesdi Naajeeri ɓooyaaki laamorgo cakaare bee laamorgo Warri e laamorgo fuunaaŋge bee laamorugo Calabar. [3]

Nde ardiiɗo maako nder lesdi Naijeriya, Sir Ralph Denham Rayment Moor, ummi, ɓurna fuunaaŋge Naijeriya ɗon haaje nder laamu British. Nde Egerton fuɗɗii laamu, o fuɗɗi siyasa jaɓɓude jaɓɓorgo jamɗingol ngal, ɗum waɗi o jaɓɓii jaɓɓorgal ngam hujja semmbe, o waɗaayi ɗum ngam hujja laamu.[1]

Nde Egerton laati gomnaaru Lagos o jaɓii e ɓernde mawnde ɓesdaare laawol ferel Lagos - Ibadan haa Oshogbo, nden nder lewru Noofambar 1904 ɓe jaɓii kuugal ngal. Maaki maaki fuɗɗii nder lewru Janaare 1905 nden laawol ngol yotti Oshogbo nder lewru Awril 1907.[1]

O yiɗi laawol ferel dow laawol maayo, o yiɗi laawol feral ɓeydaani haa Kano nder laawol Zaria. [1]

O ɗon jaɓɓa nder nder nder nder laawol, o ɗon maɓɓina dow laawol ngol moodi moodi mo moodi mo, ngam o huuwto yimɓe ɓe ɓe ngalaa hakkillo.[3]

Egerton hawti e miijo Moor dow halkere nde waɗata to jaayɗe Cross River ngam hawtuki jaayɓe asli e jaayɓe nder Calabar. Jaayndiyaaɓe ɗi ɗon ɗon mari laamu fuɗɗiima waɗugo jaayndiyaaji ngam ɓe ɗon sakkindi jaayndiyankooɓe ɓe ɗon yiɗi waɗugo baseji ɓaawo nder lesdi, ammaa bee caɗeele, Egerton ɗon kolli jaayndiyaɓe ngam ɓe ummitina kiita maɓɓe.[3]

Egerton ɗon ɗon haɓɓa ngam ɓamtaare koloniya. O hoolaaki e jaɓugol ɓeydi ɓeydi haa wakkatiji feere feere nder ɓeydi koloniya, ɗum holli nder ceede maako diga 1906 haa 1912. O waɗi haɓre fu ngam heɓugo jaɓugo ceede ɗe ngam jaɓugo jaɓugol laamu koloniya.[1]

Hande 1908, Egerton jaɓii miijo "dental ngal ngal ngal ngalluɗi e ngalluɗi, e hooreejo ngal ngalluɗum e ngalluɗum", nden ngalluɗi ngal ngalluɓi nder 1910.[4]

Egerton hokki ɓe ɓe ɓe ɓe ɓamta ɓe ɓe ɓe njogii ɓe ɓe ɓe nganndi, ɗum woni miijo ɓe ɓe ɓe anndi diga wakkati maɓɓe nder Malaya, ɓe ɓe ɓe mbaɗi ngam ɓe njogita leydi ngam ɓe mbaɗi ɗum. Ɗuum waɗi ko fuɗɗiiɗo waɗde golle mawɗe.[5] O ɗon tammi boo woodi pottanol mawɗum nder kuuje tin ɓadii Bauchi, o ɗon tammi to ɗum holli laawol limgal to kuuje tin ɗon haani.[6]

  1. 1 2 3 4 5 Carland 1985.
  2. Worldstatesmen.
  3. 1 2 3 Afigbo & Falola 2005.
  4. Falola 2003.
  5. Duignan & Gann 1975.
  6. Calvert 1910.