Qibla compass

Ottoman qiblanuma 1738 CE, Turkish and Islamic Arts Museum Istanbul (cropped)

Busol kibla (kibla) (waktuuji goɗɗi ina wiyee kadi qibla/kolliroowo kibla walla kiblanuma) ko kompas mo juulɓe kuutortoo ngam hollirde to yeeso ngam waɗde juulde. E nder Lislaam, ngolɗoo bannge ina wiyee qibla, ina toɗɗii wuro Makka e teeŋti noon e Kaaba. So tawii busol oo, hono no busol goɗɗo nii, ina toɗɗii fuɗnaange, ɗo juulde ndee woni ɗoo, ko maandeeji gonɗi e saraaji diidi ɗii, jowitiiɗi e gure ceertuɗe, walla toɓɓere ɗiɗmere nde kuutortooɗo oo waɗata fawaade e nokku mum en. Ngam heɓugo laawol ngol, neɗɗo doole annda be laaɓɗum longitude e latitude nokkuure maako bee Makka, wuro ngo neɗɗo foti laarago. So ɗuum anndaama, nafooje ɗee mbaɗetee ko e ŋorol tatiwol gonngol e ŋorol gonngol e ŋorol ngol, ŋorol ngol gila e meridiyan nokku oo haa e ŋorol Makka ngol ina waawi anndeede.

Kollitoowo oo heewi wonde ko kees njamndi mboɗeeri, mo ɓuuɓri mum woni e mum, e kompas magnetik gonɗo e nder mum. Doggol nokkuuji lislaam teeŋtuɗi e njuuteendi mum en, latitudeeji mum en, ina winndaa e ɗemngal Arab e banngeeji kala e kaayitaaji ɗii. Kompas oo ina jogii ƴulɓe njamndi mboɗeeri, ina waɗi cirkel udditiingel ngam hollirde Fuɗnaange. Ina taarii ɗum piɓondiral piramid njamndi e laylaytol gilaas ina sudda ɗum fof. Ringo njamndi dow rimre kompas ina jogii taarik degereeji limtaaɗi e limooje ‘abjad’ e toɓɓe kardinal ina maantiniree. Gnomon gonɗo e ŋorol tatiwol ngol ina wallita e motif udditirɗo golle pawe. Koppi kees oo ina fawii e jokkorgal hoodere. Kuutorgal ngal ina huutoroo kuutortooɗo ngam anndude 'qibla' laaɓɗo - bannge mo juulɓe njippii e juulde ngam yiyde Kaaba to Makka. Busol kiblaaji mbaylaaɗi ina njokki ko famɗi fof e teeminannde 18ɓiire. Won e mbaydiiji cakkitiiɗi ina kuutoroo jaŋtol dijital e nokku toɓɓere magnetik.

Kompas Quibla.

Qibla compass

Won e busol kibla ina waɗi kadi limto talli, huutorteengo ngam limde du’aa ceertuɗi mbiyateeɗi caggal juulde.

Tariya

Al-Ashraf compass and qibla diagram

Natal Al-Ashraf ngal kompas e kibla. Gila e MS Kayhayɗi TR 105, ƴettaa to Yemen, hitaande 1293 caggal Iisaa.

al-Ashraf Umar II (maayi e hitaande 1296), sultan kalifaandi Yemen Rasuliid sunnit en, siftinii kuutoragol kompas ngam hollirde qibla e teeminannde 13ɓiire. E nder deftere mum ko faati e astrolabes e waktuuji naange, al-Ashraf ina waɗi tonngooɗe keewɗe ko faati e mahngo taasawol kompas (ṭāsa). Ndeen o huutortoo ko kompas ngam anndude toɓɓere fuɗnaange, meridiyan (khaṭṭ niṣf al-nahār) e qibla. Ko ngol woni go’o ko siftorde kompas e nder binndol ganndal lislaam e yontaaji hakkundeeji e kuutoragol mum gadanol anndaangol ngam hollirde qibla, hay so tawii noon al-Ashraf wiyiino ko kanko adii huutoraade ɗum ngam ɗuum.

Ƴeew kadi

• Craig retroazimuthal projection