Samuel Ládòkè Akíntọ́lá

Samuel Ladòkè Akíntọ́lá (Heɗtoⓘ) mo nganndu-ɗaa ko S.L.A. (6 sulyee 1910 – 15 lewru bowte 1966) ko politikyanke, mawɗo, haaloowo, e awokaa Naajeeriya. [1] O laati Oloye Aare Ona Kakanfo XIII mo Yorubaland nden o laati hooreejo lesdi Hirnaange lesdi Naajeeriya diga jeytaare maako nder hitaande 1960 haa warngo maako nder hitaande 1966.[2][3]

Nguurndam adanɗam

Akintola jibinaa ko Ogbomosho e nder galle Akintola Akinbola e Akanke, baaba makko ko njulaagu, o iwdi ko e galle njulaagu.[4] E nder cukaagu makko, ɓesngu nguu ummiima to Minna, o janngi ko juuti to duɗal jaaɓi haaɗtirde Egliis Missionary Society to wuro ngo. E hitaande 1922, o arti Ogbomosho ngam hoɗdude e mawniiko, caggal ɗuum o naati duɗal ñalnde kala Baptist hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde Baptist e hitaande 1925.[5] O woniino jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Baptist tuggi hitaande 1930 haa 1942, o woniino tergal e fedde jannginooɓe Baptist, caggal ɗuum o golliima seeɗa e fedde Railway Nigeria. E nder oon sahaa, o anndi hooreejo H.O. Davies, awokaajo e siyaasaajo nden o nasti nder kawtal sukaaɓe lesdi Naajeeriya haa o walli Ikoli nden o walli mo ngam wallugo Lagos nder kawtal hoore lesdi dow kanndidaaku Oba Samuel Akisanya, mo Nnamdi Azikiwe walliti.[6] O naati e gollotooɓe e jaaynde wiyeteende Daily Service, ɓooyaani ko o woni gardiiɗo jaaynde ndee e hitaande 1943 e ballal mawɗo Akinola Maja, jom jawdi en, lomtii Ernest Ikoli e gardiiɗo jaaynde ndee. Akintola kadi ko sosɗo Iroyin Yoruba (jaaynde winndaande e ɗemngal Yoruba)[7] E hitaande 1945, o salii seppo mawngo ngo NCNC Azikiwe e Michael Imoudu ardii, ɗum addani politikaaji hono hooreejo Anthony Enahoro ardii.[8] E hitaande 1946, o dañi bursi to Angalteer ngam janngude to Angalteer, o timmini jaŋde makko to bannge sariya e hitaande 1950. O fuɗɗii golle makko to bannge sariya ko e golle awokaa to bannge leydi e geɗe siwil. E hitaande 1952, o waɗi kawtal e mawɗo Chris Ogunbanjo, mawɗo Bode Thomas e Michael Odesanya.[9]

Golle politik

Caggal nde o janngi awokaa to leydi Biritaniya Ladoke Akintola warti lesdi Naajeeriya nder hitaande 1949, o hawti bee Naajeeriya'en feere jannguɓe diga lesdi Hirnaange ngam ɓe sosda kawtal kuugal (AG) les ardungal hooreejo Obafemi Awolowo.[10] Ko kanko woni e fuɗɗoode wasiyaaji sariya fedde nde hade makko wonde cukko hooreejo e hitaande 1953[11] caggal maayde Bode Thomas. O fooli Arthur Perst e woote gardagol leydi ngam lomtaade Thomas. Ko o cukko hooreejo lannda AG, o gollaaki e nder laamu diiwaan Hirnaange mo ardii hooreejo leydi Awolowo kono ko kanko woni hooreejo parlemaa Action Group/ardiiɗo luulndo nder suudu sarɗiiji lesdi Naajeeriya.[12] To bannge fedde nde o woniino jaagorgal cellal, caggal ɗuum o woni jaagorgal jokkondiral e aviation.

Kuule jowitiiɗe e ardaade jokkondire strateeji lannda kaa, jaɓgol sosiyaalisma demokaraasi ngam wonde darnde lannda kaa e hare ngam ɓurde mawnude e nder lannda kaa, addani luural hakkunde mawɓe Akintola e Awolowo. Akintola jaɓaani kuulal ngal Awolowo ƴetti ngam waasde naatde e laamu nguu.[13] Akintola yiɗiino jokkondirde e lannda Action Group e Kongres Yimɓe Fuɗnaange.[14] O salii kadi pellital lannda kaa ƴettude sosiyaalisma demokaraasi ngam wonde miijo mum, o ɓuri yiɗde ko darnde ɓurnde tiiɗde.[15]

Ñaawooje

Akintola ko mawɗo Awolowo tuumi ɗum e yiɗde lomtaade mo e wonde Ardiiɗo lannda.[16] E lewru mee 1962, suudu sarɗiiji hirnaange ƴettii ngam ittude Akintola caggal nde lannda ka waɗi ko adii ɗuum woote ngam waasde hoolaade gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e nder batu lannda, kiris ummii e dow suudu nduu.[17] Lannda AG feccii e pelle ɗiɗi ɗe ngaddi kirisuuji keewɗi e nder suudu sarɗiiji diiwaan hirnaange ardinooɗo laamu hakkundeejo/federaal, gardinooɗo gardiiɗo jaagorɗe leydi ndi Sir Abubakar Tafawa Balewa ngam bayyinde laamu nguu e nder diiwaan hee e hooreejo (Dr.) M.A Majekodunmi, jaagorɗo cellal leydi ndi toɗɗaama ngam wonde gardiiɗo.[18] Haa jooni Akintola artiraama e laamu (hay so tawii o dañii hare sariya e Goomu Ñaawirde (Comité Judiciaire) e oon sahaa ñaawirdu ɓurndu toowde e nder leydi Nijeer)[19], o woni hooreejo leydi e hitaande 1963. E nder woote gardagol leydi e hitaande 1965, Akintola heɓi jappeere makko e gardagol hooreejo leydi, wonaa tergal lannda Action Group, kono ko hooreejo lannda keso biyeteeɗo lannda ngenndiijo (NNDP), ka wonnoo ko e kawral e Kongres yimɓe worgo (NPC) lannda ka joginoo ndeen laamu fedde nde. Fiilde makko nde o waɗnoo e hitaande 1965, sikke alaa, ko ɗum addani mo waɗde kuudetaa mo o waraa e lewru Yarkomaa 1966.

Wade

Akintola waraama haa Ibadan, laamorgo lesdi Hirnaange,[20] nyalde kuugal konu Naajeeriya arandewal nyande 15 lewru Yarkomaa 1966—ɗum timmini Republique arandeere.[21] Anndiraa kadi "Kuudetaa sukaaɓe mawɓe" walla "kuudetaa sukaaɓe lewru Yarkomaa", kuudetaa oo waɗii warngooji keewɗi e ardiiɓe politik, ko ɓuri heewde e maɓɓe ko terɗe Kongres leñol worgo.[22]

Caggal maayde makko, tiitoonde Aare Ona Kankanfo woppitaa duuɓi 21 haa Chie

f Moshood Abiola woni ko e maggal wonde Aare Ona Kankanfo 14ɓo, ko Alaafin Adeyemi III mo Oyo waɗi ñalnde 14 lewru Yarkomaa 1988.[23]

Sembe Akintola ko haaloowo tedduɗo.[24] E hitaande 1962 o halfinaa timminde sosde duɗal jaaɓi haaɗtirde Ife (jaŋngirde nde caggal ɗuum inniraa ko luulndo makko politik - Obafemi Awolowo. So tawii noon ko yimɓe heewɓe cikkata, alaa ko holliti wonde Awolowo meeɗii fuɗɗoraade walla miijaade sosde duɗal jaaɓi haaɗtirde... Ife mo innde mum wayli e teddungal makko). O tawtoraama kadi ƴellitgol otel Premier e monimaaji goɗɗi.[25]

Nguurndam neɗɗo Akintola resii Faderera Akintola, o dañii ɓiɓɓe njoyo, ɗiɗo (Yomi Akintola e Dr. Yomi Akintola laati kadi jooɗaniiɗo lesdi Naajeeriya haa lesdi Hongiri nden boo ɓiɗɗo debbo Samuel Akintola, Dupe Akintola laati hooreejo lesdi Naajeeriya haa lesdi Jamayka. Ɓiɗɗo maako nayaɓo, Victor Ladipo Akintola, hokki ko heewi e nguurndam maako ngam tabitinki limngal laaɓngal dow darnde Samuel Akintola ngam darnde Naajeeriya nder dingiral duniyaaru. O yaltinii defte keewɗe haa arti noon e nguurndam makko, kollitoore yiɗde leydi makko e darnde makko e nder nguurndam makko fof ngam yahrude yeeso.[27] Ɓiɗɗo Akintola, Tokunbo Akintola, woni suka ɓaleejo gadano e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde Eton, o woni ko e deftere ɓurnde soodde nde winndiyanke Naajeeriya biyeteeɗo Dillibe Onyeama, Nigger to Eton winndi.

Ñaawirde Ladiran Akintola, ñaawoowo diiwaan Oyo, gonnooɗo jannginoowo sariya to duɗal jaaɓi haaɗtirde Obafemi Awolowo, ko ɓiɗɗo Akintola jibinaaɗo caggal dewgal.[28]

Jaaɓihaaɗtirde ɗuuɗnde, bana jaami'aare Ladoke Akintola, Ogbomosho, sosaa nder wuro Oloye e gure Naajeeriya feere ngam siftorgo mo ɓaawo maayde maako.

Ƴeew kadi Yaakuuba Odulata

Tuugnorgal

"Samuel Ladoke Akintola | Politicien Naajeeriya". Ansiklopedi Biritaan. Keɓtinaama ñalnde 26 lewru Mbooy 2020.
"NISEER : SAMUEL AKINTOLA E AHMADU BELLO. Fotooji: (1966) | LIVRECOLLECTOR". www.defte.co.uk. Keɓtinaama ñalnde 26 lewru Mbooy 2020.
"Samuel Ladoke Akintola | Politicien Naajeeriya | Britannica". www.Britaan.com. Keɓtinaama ñalnde 24 feebariyee 2022.
Akintola hitaande 1982, p. 7-8.
Akintola hitaande 1982, p. 10.
Akintola hitaande 1982, p. 18-19.
"Baabaaji sosnooɓe". 21 sulyee 2019. Ƴeewtaa ko 26 mee 2022.
Akintola hitaande 1982, p. 19-20.
Akintola hitaande 1982, p. 29.
"Seneraal politik diiwaan hirnaange". The Guardian News Naajeeriya - Habaruuji Naajeeriya e Duniyaaru. 8 mars 2020. Ƴeewtaa ko 26 mee 2020.
"Samuel Ladoke Akintola E Gite Taariik". Kabaaru Vanguard. 29 lewru Yarkomaa 2016. Ƴeewtaa ko 26 lewru Mbooy 2020.
"Samuwel Ladoke Akintola: Politiyanke, awokaa, mawɗo, haaloowo". Ñalawma njulaagu NG. 31 Duujal 2017. Ƴeewtaa ko 26 Mee 2020.
"Lanndaa Koike ina waawi naatde e laamu Japon". Emerald kollitooje annduɓe. 6 oktoobar 2017. ISSN 2633-304X.
Martin Meredith, Hoddiro Afrik: Daartol duuɓi capanɗe joyi jeytaare, p. 195.
"Samuel Ladoke Akintola | Politicien Naajeeriya". Ansiklopedi Biritaan. Keɓtinaama ñalnde 26 lewru Mbooy 2020.
"Hakkunde S.L. Akintola e Obafemi Awolowo, By Femi Fani-Kayode | Premium Times Nigeria". 1 Duujal 2013. Ƴeewtaa ko ñalnde 26 lewru Mbooy 2022.
"Leñol Yoruba e janngirɗe daartol - Feccere 1". The Guardian News Naajeeriya - Habaruuji Naajeeriya e Duniyaaru. 26 noowammbar 2016. Ƴeewtaa ko 26 mee 2020.
Martin Meredith, Hoddiro Afrik: Daartol duuɓi capanɗe joyi jeytaare, p. 196.
cf. Larry Diamond, Kalaas, Leñol e Demokaraasi e nder leydi Najeriya, jaaynde duɗal jaaɓi haaɗtirde Syracuse
"Seneraal politik diiwaan hirnaange". The Guardian News Naajeeriya - Habaruuji Naajeeriya e Duniyaaru. 8 mars 2020. Ƴeewtaa ko 27 feebariyee 2022.
John de St. Jorre, konu nder leydi Naajeeriya (Hodder e Stoughton, London, 1972) pp. 34-35.
John de St. Jorre, Hare nder leydi Naajeeriya, p. 43.
Ayomiid, Akinbode. "Samuel Ladoke Akintola: 13ɓo Aare Ona Kankanfo mo Yorubaland e hooreejo leydi cakkitiiɗo mo diiwaan hirnaange".
"Jaaɓi-haaɗtirde Obafemi Awolowo | Innjiniyaar Tethys". tetis-innjiniyaar.pnnl.gov. Keɓtinaama ñalnde 26 lewru Mbooy 2020.
Akinbode, ayomide (11 juillet 2019). "Samuel Ladoke Akintola: Aare Ona Kakanfo 13ɓo mo Yorubaland e Ardiiɗo lesdi Hirnaange lesdi Naajeeriya – HistoryVille". Keɓtinaama ñalnde 15 lewru Mbooy 2022.
Segun, Akin. "Legates De Chef Akintola - Mawniiko Babalola". Template:Cite jaaynde: Cite jaaynde ina ɗaɓɓi |jaaynde= (ballal)
Akintola, Victor Ladipo (1982). Akintola, gorko oo e lefol ngol: nguurndam mum. Enugu, Diiwaan Anambra, Naajeeriya: Delta Naajeeriya. ISBN 978-978-2335-06-7. OL 2987210M.
Adebayo, Juulɓe (1 Juin 2018). " Ñaawirde hollitii ñaawoowo Oyo, Ladiran Akintola ɓiy gonnooɗo hooreejo leydi Hirnaange, S. L. Akintola". Posto ñalnde kala. Heɓtinaama ñalnde 8 lewru Mbooy 2021.