Shehu Shagari

Shehu Shagari

ɓii aadama

Jinsu	gorko
Ɓii-leydiyankaaku	Naajeeriya
Inditirde	Shehu Shagari
Ɗuubi daygo	25 Colte 1925
Ɗoforde	Shagari
Date of death	28 Bowte 2018
Place of death	FCT
Marude	Muhammad Bala Shagari
Relative	Muktar Shagari
Wolde	Inngilisjo, Hawsare, Nigerian Pidgin
Sana'aji	ngaɗoowo siyaasaje, minister
Position held	Arɗiɗo Naajeeriya, Minister of Finance of Nigeria
Janngi to	Barewa College
Member of political party	National Party of Nigeria
Candidacy in election	1983 Nigerian presidential election
Lenyol	Pullo
Diina	Sunni Islam

 

 From Wikidata

Shehu Usman Aliyu Shagari GCFR (hausa pronunciation; 25 feebariyee 1925 – 28 lewru desaambar 2018) ko siyaasyanke Naajeeriya mo woni hooreejo leydi Naajeeriya gadano suɓaaɗo e dow demokaraasi, caggal nde hooreejo leydi Naajeeriya Seneraal Olusegun Obasanjo hokki laamu nguu e hitaande 1979..

O golliima seeɗa e jannginoowo hade makko naatde e politik e hitaande 1951 ; e o suɓaama nder suudu sarɗiiji hitaande 1954. E wakkatiiji feere-feere hakkunde hitaande 1958 rewrude e ndimu leydi Naajeeriya nder hitaande 1960 e hitaande 1975, o jogi kuugal kabine bana komisinaajo lesdi Naajeeriya. E nder ɗeen balɗe, Shagari waɗii darnde mawnde e nder fannuuji keewɗi e faggudu leydi Najeriya. Ko o jaagorgal golle, o waɗii darnde tiiɗnde e ƴellitaare gollorɗe. Ko o ministaajo ƴellitaare faggudu, o waɗii nafoore mawnde e yuɓɓinde peeje faggudu leydi Naajeeriya caggal jeytaare mum, kadi ko o Komisinaajo Fedde nde (hannde ko ministaajo) ngam kaalis, o ardiima udditgol Naira. Ko o hooreejo leydi, o ardii ƴellitaare faggudu, yaajnude gollorɗe, e ƴellitde gollorɗe, o yamiri Ajaokuta Steel Mill, eɓɓoore ɓurnde mawnude e nder Afrik, ngam waɗde njuɓɓudi ƴellitaare gollorɗe leydi Najeriya. Njuɓɓudi makko ina wondi e caɗeele, haa arti noon e ŋakkeende faggudu e ŋakkeende kisal politik. Laamu makko joofi ko e kuudetaa konu e hitaande 1983.

Duuɓi gadani

Shehu Usmaan Shagari jibinaa ko ñalnde 25 feebariyee 1925 to Shagari e galle fulɓe juulɓe sunnit en. Wuro Shagari sosinnoo ngo ko mawniiko biyeteeɗo Ahmadu Rufa’i. O mawni ko e galle jom rewɓe heewɓe, ko kanko woni ɓiɗɗo jeegom jibinaaɗo e nder galle hee. Baaba makko biyeteeɗo Aliyu Shagari ko Magajin Shagari (magaji firti ko hooreejo wuro). Ko adii nde o wontata Magajin Shagari, Aliyu ko demoowo, njulaagu, duroowo. Kono, sabu laabi aadaaji haɗnooɗi laamɓe tawtoreede njulaagu, Aliyu woppii yoga e nafooje mum njulaagu nde o wonti Magaji. Aliyu maayi duuɓi jowi caggal jibineede Shehu, mawniiko gorko biyeteeɗo Bello, ƴetti mantol baaba mum e nder dumunna juutɗo, hono Magajin Shagari.

Shagari fuɗɗii jaŋde mum ko e duɗal Quraana, caggal ɗuum o yahi o hoɗi e banndiraaɓe makko to wuro saraaji mum, ɗo o naati duɗal leslesal Yabo tuggi 1931 haa 1935. E hitaande 1936–1940, o yahi Sokoto ngam janngude hakkundeere, caggal ɗuum tuggi 1941 haa 1944 o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Barewa. Hakkunde 1944 e 1952, Shagari heɓi bak mum to duɗal jaaɓi haaɗtirde jannginooɓe, to Zaria, Kaduna, to leydi Nijeer. Tuggi 1953 haa 1958, Shagari heɓi golle jannginoowo njillu to diiwaan Sokoto. O woniino kadi tergal e Yiilirde Fedde Ngenndiije Dentuɗe gila 1954 haa 1958.

Naatgol e dawrugol

Shehu Usman Shagari naati nder siyaasaaku nder hitaande 1951 nde o laati hooreejo kawtal yimɓe woylaare lesdi Naajeeriya haa Sokoto, lesdi Naajeeriya, kuugal ngal o jogi haa hitaande 1956. Ammaa kuuɗe maako siyaasaaku arandeeji fuɗɗi nder hitaande 1945, nde o woni jannginoowo o sosi fedde sukaaɓe wiyeteende secretary i Sokoto Social be Circle. Fedde nde wonti gooto e pelle tokoose ɗe kawri ngam jeyeede e fedde yimɓe worgo (NPC), sosaande e hitaande 1948.

E hitaande 1948, nde Dr. Nnamdi Azikiwe mo NCNC woni e njillu mum e nder leydi Najeriya ngam dañde kaalis ngam neldude delegaasiyoŋ to Londres ngam ɗaɓɓude e Ofis Koloñaal yo woppu doosɗe leydi Richard nde tawnoo ko nde demokaraasi, Shehu Shagari mo nganndu-ɗaa ko jannguɗo no feewi deftere Pilot Afrik-Hirnaange ko kanko tan woni gorko gooto to Sokoto meeting e ooɗoo iwdi Sokoto. Nde ofisee jaŋde diiwaan Angalteer humpitaa wonde Shagari arii, ɓeydagol njoɓdi makko joɗɗinaama e oon hitaande ngam waɗde ɗum ñaawoore.

Pilot Afrik worgo oo haɗaama e nder duɗe diiwaan worgo oo, Shagari winndi ɗum winndannde ngam umminde ɗum e hitaande 1948. E oon sahaa gooto, Shagari fuɗɗinooma daranaade yaltugol laamu koloñaal nde o yaltini deftere Hausa ina joginoo jimɗi ɗe o inniri "Anti Colonialist in". E hitaande 1950, Shagari, suka jannginoowo jahroowo e duuɓi 25, suɓaama e gardagol ofisee diiwaan Angalteer biyeteeɗo H.A.S Johnson ngam tawtoreede batu Ibadan ngam yeewtidde e doosgal leydi Richards.

Suɓngo parlemaa

E hitaande 1954, Shehu Shagari suɓaama e nder laamu mum gadano, o woni tergal suudu sarɗiiji fedde nde ngam Sokoto bannge worgo. E hitaande 1958, Shagari toɗɗaa koolaaɗo kuuɓal parlemaa (o woppi golle ɗee ko e hitaande 1959) to gardiiɗo jaagorɗe leydi Nijeer, hono Sir Abubakar Tafawa Balewa, e ndeen hitaande kadi o woni jaagorde fedde nde to bannge njulaagu e gollorɗe.

Toɗɗagol jaagorɗe

Tuggi 1959 haa 1960, Shagari woni jaagorɗo fedde nde ngam ɓamtaare faggudu leydi Naajeeriya jeytaare, ɗo jaagorgal makko woni e ƴettude peeje ƴellitaare 1962–1968. Ko ministeer ƴellitaare faggudu Shagari halfinaa kadi sosde Goomu ƴellitaare Niiseer-Delta. Tuggi 1960 haa 1962, o woni jaagorde pension lesdi ndi'i, nden o hoosi kuugal Najeeriyanisaasiyoŋ kuugal laamu. Tuggi 1962 haa 1965, Shagari waɗtaa jaagorgal nder leydi fedde nde. Gila 1965 haa kuudetaa militeer gadano e lewru Yarkomaa 1966, Shagari wonnoo ko jaagorgal fedde ndee e golle, o waɗii eɓɓooji keewɗi teeŋtuɗi, ina jeyaa heen Pont Eko Lagos, ko ɗum woni kontaraaji mawɗi gadani ɗi fedde mahdi Almaañnaajo Julius Berger to Nijeer, e timminde Pont Niger mo Minister96 Prime6r yamiri e hitaande 1966 Baleewa. E hitaande 1967, o toɗɗaa sekreteruuji ngam ƴellitde jaŋde e nder diiwaan Sokoto. Tuggi 1968 haa 1969, Shagari hokkaama darnde dowla nder diiwal Fuunaange-rewo, o woni Komiseriyaa dowlaaji.

Shagari (hakkunde) e hooreejo leydi Tafawa Balewa mo keɓata defte keewɗe ummoraade e annduɗo ko faati e neɗɗaagu Ameriknaajo biyeteeɗo Melville J. Herskovits to duɗal jaaɓi haaɗtirde hirnaange-rewo e hitaande 1961

Ko o tergal Parlemaa e jaagorgal fedde nde, Shagari ardiima, o jeyaa ko e misiyoŋaaji keewɗi e nder leydi Najeriya caggal leydi. Ko o jaagorgal ƴellitaare faggudu, o woniino tergal e delegaasiyoŋ Naajeeriya to batu Tangiers to Komisiyoŋ Faggudu Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Afrik (ECA), tawi ko jaagorgal kaalis mawɗo Festus Okotie Eboh ardii ɗum. E hitaande 1961, o ardii delegaasiyoŋ oo, mawninde duuɓi sappo jeytaare leydi Libi. E hitaande ndee tan, o woniino e batu jaagorɗe GATT to Geneve, ɗo o ƴetti haala Fedde Faggudu Orop (ECC) ngam ƴellitde leyɗeele Afrik hono Nijeer ɗe ngonaano e oon sahaa, jokkondirɗe e EEC. E ndeen hitaande kadi, o ardii delegaasiyoŋ to batu parlemaa Commonwealth (CPA) to Londres. O woni hooreejo batu CPA garoowo yuɓɓinaangu to Lagos hakkunde oktoobar e noowammbar 1962.

E hitaande 1962, o ardii delegaasiyoŋ oo e batu ECA to Addis Abeba haa batu tataɓo komisiyoŋ oo, ko adii fof ko Nijeer tawtoraama e nder tergal timmungal ɗo o wiyi e semmbe ngam ƴellitde cogguuli geɗe nguura. E hitaande 1963, Shagari woni nulaaɗo leydi Najeriya e batu CPA to Kuala Lumpur. Ndeen e lewru desaambar 1965, nde Ian Smith waɗi bayyinaango jeytaare leydi ngootiri, Shehu Shagari tawtoraama batu CPA to Wellington, Nuwel Selannde ɗo o ñiŋi, o waɗi heen bayyinaango laaɓtungo e bayyinaango Ian Smith ngoo. E nder batu gooto. Shagari hollitii kadi mettere mum e Rodesi hannde Zimbaabwee, ɗo o ñiŋi politik koloñaal Angalteer e no o jogori jogaade ngonka Rodesi. Haala Shehu Shagari e nder batu CPA ina maantiniri no feewi, ina yaaji no feewi, haa o dañii njettoor keewɗo e juuɗe nulaaɓe woɗɓe. Shehu Shagari waɗii batte mawɗe e politik e laamu mum.

O waɗii kadi tiitoonde e nder jaaynde wiyeteende Christchurch Star to leydi Nuwel Selannde ñalnde 4 desaambar 1965, e jaaynde wiyeteende The Morning Post to Wellington.

Shagari (rowre caggal to bannge ñaamo) to galle laamorɗo Amerik e gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii hono Abubakar Tafawa Balewa e hooreejo leydi Amerik John F. Kennedy (1961)

O ardiima kadi delegaasiyoŋ to joɗnde adannde Goomu renndo faggudu faggudu Fedde Ngootaagu Afrik (OUA). Shagari kadi woniino wakilto gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e sahaaji ceertuɗi, haa arti noon e nde hooreejo leydi Ejipt, hono Gamal Abdel Nasser, noddi gardiiɗo jaagorɗe leydi Najeriya, hono Abubakar, ngam ƴeewtaade peeje kisal leydi Ejipt. O lomtiima kadi gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii hono Tafawa Balewa e wirwirnde Winston Churchill.

Falnde Republique gadano

Binndanɗe mawɗe: Kuudetaa laamu Nijeer 1966 e kuudetaa Nijeer 1966

Caggal kuudetaa leydi Naajeeriya e hitaande 1966, Shagari ina jeyaa e ardiiɓe laamu nguu, ɓe ndokki laamu nguu e juuɗe ardorde konu leydi ndii, hono Maj. Gen. Aguiyi Ironsi. O arti Sokoto ngam ɓamtude jaŋde. O wonii gardiiɗo fedde ƴellitaare jaŋde e nder diiwaan Sokoto e hitaande 1967, ɗo o mahi duɗe diiwaan keewɗe. Caggal mum o toɗɗaama Komiseer Sosiyetee e Heblo kadi o golliima seeɗa e Komiseer Jaŋde e nder Dowlaaji Dentuɗi Fuɗnaange-rewo ɗi ngalaa ɗo kaaɗi, hade makko noddaade ngam golloraade e les laamu konu fedde nde, hono Gen. Yakubu Gowon.

Jaagorgal caggal wolde hakkunde leyɗeele

Caggal wolde hakkunde leyɗeele Naajeeriya, tuggi 1970 haa 1971, Shagari toɗɗaama e juuɗe hooreejo konu leydi ndii, Seneraal Yakubu Gowon, ngam wonde komisinaajo fedde nde ngam ƴellitaare faggudu, moƴƴitingol, e moƴƴitingol golle ngam waɗde politik nanondiral laamu Gowon. Shagari fuɗɗii mahde e moƴƴitinde duɗe, opitaaluuji, e gollorɗe goɗɗe to Fuɗnaange-rewo. O ƴetti kadi golle ngam waawde wallude yimɓe Fuɗnaange-rewo ngam ɓe ngarta e golle laamu nde o woni e yeewtidde e makko ngam yoɓde kasoo politik Biafran caggal nde ɓataake mo Pius Okigbo winndi mo, o soodaa e makko e nder kasooji Enugu.

Tuggi 1971 haa 1975 o wonii komisariyaajo fedde (darnde wiyeteende hannde ministeer) to bannge kaalis. Wakkati o laati komisinaajo ceede lesdi Naajeeriya, Shagari laati kadi guwerneer Banki Duniyaaru, nden o ɗonno nder goomu ceede lesdi Naajeeriya (FMI) mo yimɓe cappanɗe ɗiɗi. Shagari bana jaagorɗo ceede lesdi Naajeeriya kadi o ɗon mari ceede lesdi Naajeeriya naira. E hitaande 1976, Shagari fuɗɗii fedde wiyeteende Nigeria Trust Fund to Banke Afrik ngam ƴellitaare, tawi ko 100 miliyoŋ dolaar ngam wallitde leyɗeele Afrik miskineeɓe ngam wallitde yoga e eɓɓooji mum en ƴellitaare.

Ko o jaagorgal e les njiimaandi Gowon, Shagari ƴetti kadi golle jam ngam haɓaade Julius Nyerere mo Tansani e Idi Amin mo Uganndaa ngam haɗde wolde Uganndaa e Tansani e ittude konu mum en e keeri (SUDA), e nder ɗuum o fuɗɗii mahde Luumo Sokoto Modern. E nder mbayliigu laamuuji nokkuuji e les njiimaandi laamu ngu Obasanjo ardii. Shagari suɓaama ngam wonde jaagorgal laamu nokku Yabo e hitaande 1976.

Suɓngo hooreejo leydi

Winndannde mawnde: Republique Nijeer ɗiɗaɓere

Caggal ɗuum, o golliima e batu doosɗe leydi 1977–1978, ƴettuɗo doosɗe leydi 1979. E hitaande 1978, Shehu Shagari wonnoo ko tergal sosngal lannda ngenndiijo leydi Nijeer. E hitaande 1979 Shagari suɓaama e lannda kaa ngam wonde kanndidaa hooreejo leydi e wooteeji gardagol leydi e ndeen hitaande, ɗi o heɓi e wooteeji 1979 e ballal gardiiɗo kampaañ makko, hono Umaru Dikko. Kampaañ oo ina joginoo ballal politikaaji keewɗi mawɗi to Fuɗnaange e nder leƴƴi pamari to bannge worgo. Motto lanyol ngol woni "Leñol gootel, Daarol Gootel" ngol yi'aama bana lanyol ɓurngol wallugo ɗuuɗal lesdi Naajeeriya.

Hooreejo leydi

Siile hooreejo leydi Naajeeriya

Faggudu

E nder boom petroŋ, Shagari waɗi ndema, njulaagu, galleeji e yah-ngartaa ko paandaale faggudu mawɗe njuɓɓudi laamu mum.

Ndemri

Laamu Shagari fuɗɗii "Revolution verte", renndinde aawdi e ñamri e remooɓe ngam ɓeydude ngalu leydi ndii fof e nder ndema, E nder ndema. Faandaare ndee wonnoo ko ƴellitde kuutoragol masiŋaaji mekanik e nder ndema. Ndee eɓɓaande ina weltini remooɓe mawɓe ngam waawde feewnude geɗe keewɗe. O yamiri kadi baraas Bakalori e nder diiwaan Sokoto, e diiwaan Caad fombina, e diiwaan Borno, baraas Kafin Zaki e nder diiwaan Bauchi, baraas maayo Ogun, e diiwaan Ogun, baraas Dadin Kowa e nder diiwaan Bauchi, baraas Goronyo e nder diiwaan Sokoto, e baraas Zobe, e nder diiwaan Kastina.

Miijo njamndi Ajaokuta

E hitaande 1980, e ngalu petroŋ, Shagari joofni mahngo refineeri Kaduna, fuɗɗii golle e ndeen hitaande. Kadi e ngalu petroŋ, Shagari fuɗɗii mahngo Ajaokuta Steel Mill mo fotnoo timmude e hitaande 1983. Ko eɓɓaande ɓurnde mawnude e eɓɓaande steel nde meeɗaa fuɗɗaade e Afrik e sahaa mahngo mum. Koolol njamndi ngol noddiraa ko "kaaƴe gonɗe e njulaagu leydi Najeriya".

Shagari timmini kuugal njamndi Delta nder hitaande 1982. Haa hitaande 1983, Shagari sosi sosiyetee limngal aluminium lesdi Naajeeriya haa Ikot Abasi. Mills Rolling Steel tati goɗɗi ɗo mahaa, ina jeyaa heen ɗi Osogbo, Katsina e Jos. Kono Shagari ustii geɗal royalties petroŋ e renndo to dowla iwdi gila e 30 haa 2 e nder teemedere. Shagari sosi kadi Duɗal janngingol petroŋ.

Wonno kadi ko gollorɗe otooji ko wayi no ANAMMCO to Anambra ɗe ndarnaa e hitaande 1980, gollorɗe mooɓondiral Volkswagen to diiwaan Oyo, otooji Peugeot to diiwaan Kaduna, FIAT to diiwaan Kano e Styer to diiwaan Bauchi.

Koɗki

To bannge galleeji, Shagari ina joginoo faandaare mahde 200 000 galle, kono haa lewru suwee 1983, ko ujunnaaje capanɗe tati (32 000) galle tan njoofi. Fuu e ŋakkeende mum, ko ɗum eɓɓoore ɓurnde mawnude nde Naajeeriya meeɗi yiyde e nder galleeji laamu.

Hortol

Laana ndiwoowa Nigeria (jooni ɗon mari duuɓi) yi'i duuɓi maako kaŋŋe wakkati Republique ɗiɗaɓre les lesdi Shehu Shagari

E nder yah-ngartaa, o udditi laawol ɗuuɗngol nder lesdi ndi'i hawtaade e ngol yahdugo haa laamorde lesdi ndi'i, Abuja. Laabi goɗɗi teskinɗi peewnaaɗi ko wayi no : Badagry-Sokoto, Lagos-Kano, Port Harcourt-Enugu, Kano-Bauchi, Warri-Okene, Abuja-Kaduna, Calabar-Ikom, Yola-Maiduguri, Mokwa-Jidda, Abuja-Keffi, Effurun-Katsibia-Patanii e Effurun-Katsibia-Patanii Potiskum-Mayduguri.

Shagari kadi mahii e moƴƴinii won e portooji maayo ina jeyaa heen Porto Sapele e fuɗɗoraade Port Harcourt Fedde Ngenndiije Dentuɗe. Portooji nder leydi kadi mahaa e jamaanu kadi porto maayo keso yamiraama to Onitsha e porto maayo goɗɗo jamaanu ngam golloraade Ajaokuta Steel Mill.

To bannge diwooje, Shagari sosi ministeer diwooje, mahii diwooje tati to Minna, Bauchi e Akure. Piirooji kesi kadi keɓaama ngam Naajeeriya Airways ina heen laanaaji diwooje Boeing 737s 8 e laanaaji diwooje 4 Airbus A310s ɗi Naajeeriya ɓuri jogaade laylaytol diwooje ɓurngol mawnude e nder Afrik.

Kaalis

Doggol coggu petrol ngol fuɗɗii ko e hitaande 1981, toɗɗii kaalis laamu leydi Najeriya. Shagari « salii jaɓɓaade » njuɓɓudi njuɓɓudi ummoraade e FMI e Banke Adunaajo nde kiris oo yahrata yeeso, o fuɗɗii kadi Porogaraam ngam dartinde faggudu ngam wallitde reende leydi ndii e jippagol tiiɗngol gila e tolnooji toowɗi gadani ɗii e kitaale 1970 e ƴellitde faggudu nduu feewde e ɓeydagol moƴƴol. Faandaare mawnde eɓɓaande ndee ko ustude lisaasuuji naatgol, ustude njoɓdi laamu, e ɓeydude njoɓɗeele doosɗe. Kono njeñtudi porogaraam dartingol ngol ina famɗi.

Korsa e Tiɗnaare Haɓaade Korsa

Hay so tawii Shehu Shagari woppitaama e hoore mum e golle bonɗe, Republique ɗiɗmo oo ina wondi e tuumeede fenaande, haa arti noon e tuumeede fenaande woote e wooteeji 1983. Ɗumɗoon noon, yantude e ustaare coggu petroŋ winndere ndee, e bonnugol kaalis ngenndi, caɗeele, addani laamu nguu waasde yiɗde ɓiɗɓe leydi ndii no feewi.

Kono hade makko ittude e laamu, e manndaa makko ɗiɗmo, Shagari waɗii eɓɓooje ngam haɓaade fenaande rewrude e ministeer keso toppitiiɗo ko fayti e njuɓɓudi ngenndiwal e gardagol Yusuf Maitama Sule, mo nganndu-ɗaa ko ɗuum tan sosaa. Taskaram kesum fuɗɗaama wi'eteeɗum Ethical Revolution ko mari hare mawnde ngam haɓugo bee ɓilla lesdi Gen. Muhammadu Buhari nder Eɓɓooje maako. Jaagorgal ngal duumiima tan ko lebbi tati hade kuudetaa 1983. E manndaa makko ɗiɗaɓo juutɗo, Shagari joginoo tan ko 7 e nder 45 jaagorɗe laamu ɓennungu nguu ngam hollirde darnde mum e haɓaade fenaande. Kono ɗuum jaɓaani junngo militeer en ƴettuɗo laamu nguu.

E duuɓi tokoosi.

Laamu Shagari waɗii nafooje keewɗe e jaŋde. E nder manndaa makko duuɓi nay, ɓeydagol mawngol waɗii e duɗe hakkundeeje, jannginooɓe e duɗe janngirɗe kolees ɓeydiima. E hitaande 1981 kampaañ jaŋde mawnde fuɗɗii, e hitaande 1982, jaŋde 6–3–3–5 fuɗɗii. Laamu Shagari kadi mahii duɗe janngirɗe keewɗe e nder leydi Najeriya. Jaaɓihaaɗtirdeeji kesi karallaagal ɗo sosaa e nder diiwanuuji Bauchi, Benue, Adamawa, Ondo, Imo, e Osun. Ɓe ngoni Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Fedde Karallaagal Yola; Duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal fedde Akure; Duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal fedde Owerri; Duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal fedde Minna; Duɗal jaaɓi-haaɗtirde ndema fedde nde, Abeokuta ; e duɗal jaaɓi haaɗtirde Abuubakar taafawa balewa. Laamu Shagari kadi ƴettii koleesuuji jaŋde goɗɗi jeeɗiɗi gonɗi hannde ɗii, mbaɗti ɗum en duɗe dokkuɗe dipolomaaji to Abraka, Ondo, Kano, Ado Ekiti, Bidda, Port Harcourt, e Zaria e kadi sosde politeknikuuji goɗɗi jeetati fedde nde to Ado Ekiti, Bidda, Bauchi, Idah, Uwana e Yofiklapo). Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Federal Open of Nigeria kadi sosaa ko e sahaa nde laamu Shagari joofi e hitaande 1981. Kadi ina rokka bursiiji ngam janngooɓe caggal leydi.

E nder kampaañ makko, Shagari suɓii debbo gooto ummoriiɗo to diiwaan Imo ngam wonde kanndidaa makko, ngam wonde cukko hooreejo leydi makko. Ammaa o sali ɓaawo o jaɓi ko adii, ngam soynde ballal hukuumaaji lesdi Naajeeriya haa Fombina-Fuunaange lesdi Naajeeriya to tikket cukko hooreejo lesdi Naajeeriya zoned to, ɗum woni ko ɓuri ɓadaaki rewɓe Naajeeriya haa hooreejo lesdi Naajeeriya. Ɗum fof e wayde noon, jaagorɗe e dipolomaat en rewɓe adanɓe e nder leydi Najeriya ko Shagari toɗɗii ɗum en. O toɗɗii Ebun Oyagbola yo won jaagorgal ko feewti e peewnugol leydi, caggal ɗuum o wonti ammbasadeer to leyɗeele dentuɗe Amerik to Panama, Kosta Rika e Guatemala e Mrs Janet Akinrinade yo won jaagorgal nder leydi e jaagorɗe ɗiɗi goɗɗe rewɓe Mrs Asinobi e Mrs Ivasi. Ko noon kadi, Mrs Elizabeth Ogbon toɗɗaama konsul mawɗo to Hamburg Almaañ, Mrs R Mohammed woni ammbasadeer leydi Nijeer to Bostwana e Zimbaabwee. Nde tawnoo sukaaɓe heewɓe ina njokkondiri e laamu Shagari e jaagorɗe e wasiyaaji. Ina jeyaa e ɓurɓe anndeede ɓee, Prof. Pat Utomi, mo duuɓi 29 nde o toɗɗaa jaagorgal faggudu. Jaagorɗe toɗɗaaɗe e nder duuɓi mum en njahrata ko e duuɓi 30 ko Audu Innocent Ogbeh (32) e Bello Maitama Yusuf (34). Heewɓe e jaagorɗe kabine ɗee ina njogii duuɓi 50 les.

Ƴellitaare konu

Laamu Shagari nguu duuɓi gooti yi’i ɓeydagol jaawngol e mbaawkaaji konu leydi Naajeeriya. Naajeeriya heɓi ko ɓuri heewde e kaɓirɗe mum softuɗe e ooɗoo sahaa haa e ƴellitgol e keɓgol ko ɓooyaani koo. Sodeede konu e les njiimaandi Shagari ina heddii e ɓurde toowde e nder daartol leydi Najeriya. Ina jeyaa heen laanaaji diwooje alfa, laanaaji diwooje MIG, laanaaji diwooje 3 C-130H-30 Hercules, laanaaji diwooje elikopteeruuji e ko nanndi heen. NNS Aradu (F89) woni laanawol ɓurngol softugo nder konu ndiyam Naajeeriya heɓaama wakkati maako.

Maitatsine e Kano 1980 fitina

Binndanɗe mawɗe : Maitatsine e fitina Kano 1980

Fitinaaji Kano 1980 ko fitinaaji to Kano, leydi Nijeer, tawi ko Maitatsine, waajotooɗo seernaaɓe, e wondiiɓe mum ardii ɗum. Ko ngol woni go’o ko hare mawnde diine e nder Kano caggal koloñaal. Ko ina ɓura 4 177 siwil, 100 polis e fotde 35 militeer mbaraama, tawi heen Maitatsine e hoore mum, ina heewi siforeede ko fuɗɗoode Yan Tatsine. Sabu ɗuum, won miijo yaajngo wonde kisal e faggudu leydi Najeriya ina hulɓinii e juuɗe yimɓe jeyaaɓe e leyɗeele goɗɗe ɗe ngonaa laamuyankooje, kadi ngool miijo ina ɓeydoo tiiɗde sabu yimɓe woɗɓe Afrik hirnaange mballitii e njulaagu nguu. Jaagorgal ko feewti e leydi Niger, Caad, Kamerun, Mali e Burkina Faso wondude e ko ina tolnoo e 6 000 juulɓe Naajeeriya mbaraama ko ina tolnoo e 100 poliseeɓe, ɓe ngañii heen 100 poliseeɓe. Konu nodditaa, ustii ngonka ka hade fanatik en ɓee ƴattaade leydi ndii. Kono tan, lowre laamu hollitii wonde ko alɗuɓe ɓe ngonaa laamuyankooɓe ngaddi caɗeele ɗee.

Riiwtude eggooɓe

Winndannde mawnde: Riiwtude yimɓe Afrik hirnaange ummoriiɓe leydi Nijeer

E hitaande 1983, Shagari yaltini yamiroore kuuɓtodinnde, yamiri eggooɓe ɓe ngalaa kaayitaaji immigration laaɓtuɗi yo njaltu leydi ndii, so wonaa ɗuum ɓe nanngee no sariya yamiri nii. Yamiroore ndee ko ngam jaabaade jiiɓru diineeji baɗnooɗi e nokkuuji leydi ndii e hitaande 1980 (Kano 1980 Riots) e hitaande 1981. Ko ɓuri heewde e eggooɓe ɓee ko Afriknaaɓe hirnaange, ko ɓuri heewde e mum en ko Ganaanaaɓe. Ko ɓuri miliyoŋaaji ɗiɗi worɓe e rewɓe e sukaaɓe ngoni heen.

Teritorium Laamorde Fedde nde

Ko adii nde Shagari artata, Abuja ko leydi mboɗeeri tan, ndi alaa ƴellitaare. Shehu Shagari waɗii njuɓɓudi gadani wuro keso ngoo, gadano oo ko laawol ummoraade Suleja haa nokku ɗo laamorgo ngoo woni ɗoo. Ko heddii e golle ɗee ko kuuraa, ndiyam, e laabi.

Usmaan Dam Abuja

Baraas Usman mahaa ko e hitaande 1980, ko ngam heblude haajuuji ndiyam wuro ngo. Wuro ngoo kadi ina jokkondiri e laylaytol ngenndiwal e oon sahaa. Kadi laawol kesol ngol laana ndiwoowa waɗaama ngol jooni moƴƴinaama, ngol ɓeydaama no laamorgo hakkunde leyɗeele Nnamdi Azikiwe. Infrastructures goɗɗe ina mbaɗi 5,000 galleeji ngam gollotooɓe e fedde nde, sekretariat suudu laamu e suudu hoɗɓe hooreejo leydi (Aguda House), suudu laamu, Asamblee ngenndiijo e juulirɗe ngenndiije kadi ina mahaa, oteluuji 3 koode joy, duɗe, opitaaluuji, mahdiiji goɗɗi e won e laawol mawngol feewde e nder wuro Shagari ina ngondi e golle.

E hitaande 1983, Abuja wonti wuro gollorngo ngo batuuji diisnondiral e mawningol ngenndiwal mbaɗata toon. Nde Shagari ittaa, o woni ko e wuro ngam siwtaare. Abuja laati gila nden wuro mawngo, jooni laati laamorde lesdi Naajeeriya. Abuja siforiima no eɓɓoore wootere ɓurnde yuumtude e nder teeminannde 20ɓiire, ko architecte mawɗo biyeteeɗo Nnamdi Elleh siforii ɗum.

Geɗe caggal leydi

Hooreejo leydi Shagari e wonndude e hooreejo leydi Jimmy Carter e Cicely Tyson to galle daneejo

Hooreejo leydi Shagari jokki politik leydi Naajeeriya gila 1960, tawi ko Afrik woni ko e dow mum. Kanko Shagari o wonaa keso e jokkondiral hakkunde leyɗeele ngam o ardii delegaasiyoŋaaji keewɗi e nder leydi Najeriya gila nde o heɓi ndimaagu makko. Hooreejo leydi makko ina daraninoo e waɗde golle tiiɗɗe ngam haɓaade apartaayd to Afrik worgo e laamu ɓaleeɓe tokosɓe to Sammbi e Zimbaabwee. Hare ndimaagu ko golle ɗe hooreejo leydi Shagari foti waɗde. O waɗii laabi keewɗi darnde makko e kala nokku ɗo o woni ɗoo, haa arti noon e njilluuji makko to leydi Angalteer e leyɗeele dentuɗe Amerik ɗo hooreejo leydi ndii, hono Jimmy Carter, jaarnoo mo e jeytaare leydi Zimbaabwee. Koolol hakkunde hooreejo leydi ndii hono Shagari e gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii hono Margaret Thatcher ina hollita wonde o waɗii tiiɗnaare mawnde e Angalteer ko fayti e jeytaare leydi Zimbaabwee haa arti noon e risk jokkondiral hakkunde leyɗeele ɗiɗi ɗee.

Shagari ina salminaa e Seneraal Archer Durham to nokku ɗo konu Andrews woni ɗoo, nde o ari e njillu.

Joɗnde Fuɗnaange-Fuɗnaange to Cancun, Oktoobar 1981

E hitaande 1980, e nder mawningol jeytaare leydi Zimbaabwee, hooreejo leydi ndii hono Shagari fodaniino 15 miliyoŋ dolaar e nder mawningol ngol ngam jannginde Zimbaabwee en wonɓe to Zimbaabwee e wonɓe e leyɗeele goɗɗe to leydi Nijeer. Laamu Mugaabe huutoriima feccere e ngalu nguu ngam soodde sosiyateeji jaayɗe jeyaaɗi e Afrik worgonaaɓe, ɗum ɓeydi doole laamu nguu e jaayɗe. Heddii ko e jannginde almudɓe e nder duɗe jaaɓi-haaɗtirde Naajeeriya, gollotooɓe e laamu to duɗal jaaɓi-haaɗtirde (College des staffs) Naajeeriya to Badagry, e sooje en to duɗal jaaɓi-haaɗtirde Naajeeriya to Kaduna. E darorɗe hitaande ndee, Mugabe yamiri ciimtol BBC ko faati e ndimaagu jaayɗe to Zimbaabwee. BBC yaltinii ciimtol mum ñalnde 26 lewru nduu, ina wasiyoo yo fedde jaayndeyaagal Zimbaabwee ndee waɗtu jeytaare mum e nafooje politik.

Shagari kadi waɗii eɓɓooje ngam sosde jokkondiral hakkunde Naajeeriya e Afriknaaɓe Ameriknaaɓe e nder njilluuji mum to Amerik. To Harlem ɗo o adii yillaade e jaɓɓaade ñalngu ardiiɓe ɓaleeɓe, o noddii wonde ina haani jokkondiral faggudu e afriknaaɓe Ameriknaaɓe. Kono caggal wooteeji mawɗi Amerik e hitaande 1980 ɗi ngaddi hooreejo leydi ndi hono Ronald Reagan, jokkondiral hakkunde Nijeer e Amerik heɓiino ŋakkere haa teeŋti noon e sahaa nde Nijeer salii jeyeede e Olimpiyaaji 1980 ɗi Nijeer salii jeyeede heen. Hooreejo leydi Shagari ɗon semmbiɗina dow jogaago siyaasaaku Naajeeriya dow ko laarani limngal lesdi Naajeeriya, nden o nasti nder fijirde Olympic lesdi Russiya koo ngam hukuumaaji pamari Carter neldi boxer mawɗo Mohammed Ali haa lesdi Naajeeriya. Shagari salii yiyde Mohammed Ali e nder njillu mum lobbo.

Naajeeriya ina joginoo luural keeri hakkunde mum e leydi Caad e leydi Kameruun, ɗum noon ko ɗum fotnoo arde e ngonka wolde kono Shagari reentini ɗum e hakkille. Laamu Shagari ko balloowo mawɗo CEDEAO, rokki ɗum nokku ngam mahde galle laamorɗo mum to Abuja. Kono hay so laamu Shagari waɗii jam e hoɗdiiɓe mum, ngu riiwti yimɓe ɓe ngalaa kaayitaaji, tawi ko ɓuri heewde e mum en ko Ganaa en e hitaande 1983. Hay so tawii ko Naajeeriyankooɓe njiɗi ɗum, golle ɗee ina keewi ñiŋeede e nder miijooji. Nde anndiraa ko Ghana Must Go, woni riiwtude yimɓe Afrik hirnaange ummoriiɓe leydi Najeriya.

Gagga Republique ɗiɗaɓere

Binndanɗe mawɗe: Kuudetaa laamu Nijeer e hitaande 1983 e Kawtal konu Nijeer (1983–1985)

Shagari dañii manndaa ɗiɗaɓo duuɓi nay e hitaande 1983, o dañii nafoore e wooteeji mawɗi hade makko foolde laamu, o nanngaa e juuɗe Seneraal Muhammadu Buhari e nder kuudetaa konu ñalnde 31 lewru Duujal hitaande 1983.

Wade

Ñalnde 28 lewru Duujal hitaande 2018, hedde waktu 18ɓo e feccere kikiiɗe, Shehu Shagari maayi ko e rafi seeɗa to opitaal ngenndiwal, Abuja, ɗo o naati e safaara hade makko maayde. Ko taaniiko Bello Bala Shagari e guwerneer Tambuwal tabitini ɗum e nder tweets nannduɗi e mum e sahaa maayde makko.

Dewgal

Shehu Shagari resi rewɓe tato: Amina, Aisha, e Hadiza Shagari. Omo jibini ɓiɓɓe heewɓe, ina heen Muhammadu Bala Shagari e Aminu Shehu Shagari. Ñalnde 24 ut 2001, Aisha sankii to opitaal Londres caggal rafi seeɗa. O mari duuɓi 49.Hadiza maayi bee duuɓi 80 ngam nyawu COVID-19 haa Abuja nyande 12 lewru Ogost 2021.

Defte

Noddaama ngam golloraade (Taariindi nguurndam)

Caɗeele waylo-waylo (Koolol konnguɗi)

Wakar nijeriya ko jimɗi leydi nijeriya (yimre)

Usmaan Dan Fodio: Teori e gollal ardorde makko

Yiide am ngam Naajeeriya

Ƴeew kadi

portal Nijeer bannge

Kabinee Shehu Shagari

Doggol hooreeɓe leydi Naajeeriya