Siyaasa leydi Naajeeriya
Laamu fedde Naajeeriya ina waɗi juuɗe tati ceertuɗe : laamu, laamu sarɗiiji, laamu ñaawoore, baawɗe mum en ko doosɗe leydi Naajeeriya ndokki ɗum en e rokki ɗum en . Ina jeyaa e golle doosgal leydi ndii, ko seerndude e ballondiral e doole hakkunde leyɗeele tati ɗee, tawa ina fadi haa laamu nguu waɗta waɗde majjere ɓennunde ndee . Golle goɗɗe doosɗe leydi ndii ina mbaɗi feccere laamu hakkunde laamu nguu e dowlaaji ɗii, e reende ndimaagu ɓiɓɓe leydi ndii .
Politik leydi Naajeeriya ina waɗa e nder njuɓɓudi laamu fedde e hooreejo leydi e demokaraasi wakilaagu, ɗo hooreejo leydi jogii laamu kuuɓtodinngu. Doole sariyaaji ko laamu fedde ndee e suudu sarɗiiji ɗiɗi ɗii : suudu sarɗiiji e suudu sarɗiiji . Juuɗe hukuumaaji lesdi Naajeeriya ɗon mari bawɗe waɗugo kiitaaji nden boo ɗon mari bawɗe waɗugo kiitaaji. Suudu ɗiɗaɓuru nduu hawti, woni hukuuma hakkilanki kuuɗe nder leydi Naajeeriya, wi’eteeɗum Asaambele ngenndi, ko kañum woni hukuumaaji pamari ɗin. Assemblée ngenndiire Naajeeriya (NASS) woni kawtal suɓaangal dow demokaraasi, ngal wallitoo nafuuda lesdi Naajeeriya e yimɓe maako, ngal waɗa sariyaaji ngam Naajeeriya, ngal joga laamu Naajeeriya ngam limngal. Asamblee lesdi (NASS) woni suudu sarɗiiji ɓurdundu dow lesdi Naajeeriya, ndi bawɗe maako ngam waɗuki sarɗiiji ɗon limta nder limngal arandewal, limngal nayaɓal nder dookaaji lesdi Naajeeriya 1999. Kuulal 47–49 doosgal leydi 1999 ina hollita, e nder geɗe goɗɗe, wonde « ina woodi Asaambele ngenndi (NASS) wonande fedde nde, tawa ina waɗi cuuɗi ɗiɗi : Senaa e suudu sarɗiiji ». Fedde toppitiinde ko faati e faggudu (Economist Intelligence Unit) ƴettii Naajeeriya ko " laamu hibriid " e hitaande 2019. Laamuuji fedde nde, laamuuji diiwaanuuji, e laamuuji nokkuuji Naajeeriya ina njiɗi gollodaade e ballondiral ngam laamaade ngenndi ndii e yimɓe mum. Naajeeriya wonti tergal e nder Dental Dowlaaji Amerik nde heɓi ndimaagu mum e laamu koloñaal Biritaan ñalnde 1 oktoobar 1960. [1]
Siistem sariya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Sariya leydi Naajeeriya tuugii ko e njiimaandi sariya, jeytaare ñaawirdu, e sariyaaji renndo Biritaan (sabu daartol juutngol doole koloñaal Biritaan ). Sariyaaji kuuɓtodinɗi e nder njuɓɓudi sariyaaji ina nanndi e sariyaaji kuuɓtodinɗi kuutorteeɗi to Angalteer e Wales e leyɗeele goɗɗe Commonwealth . Doosɗe leydi Naajeeriya, ko doosɗe leydi Naajeeriya ndokki ɗum .
Ko ɓuri teeŋtude e batte sariyaaji leydi Najeriya ko:
- Sariya Engele, ummorii ko e yontaaji mum koloñaal e Angalteer : Nijeer jeyaa ko e galle common law. Ko ɗum waɗi sariyaaji Engele ina mbaɗi feccere mawnde e sariyaaji leydi Najeriya. Naajeeriya, hay so tawii jooni ko leydi jom doole en, meeɗiino wonde e les njiimaandi Biritaan. Nde ɓe keɓi jeytaare maɓɓe e hitaande 1960, sariyaaji Engele keewɗi ƴettaa, ko ɓuri heewde e sariyaaji ɗii gila ndeen ndartinaama to Angalteer. Naajeeriya kadi ƴetti denndaangal sariyaaji gonɗi e nder leydi Angalteer ñalnde 1 lewru Yarkomaa hitaande 1900.
- Sariya kuuɓtodinɗo, sariya ñaawoore ƴellitii gila e jeytaare koloñaal ; sariya kuuɓtodinɗo ina waawi siforeede no oon dental sariyaaji binndaaka tuugiiɗi e doosɗe ñaawoore. Wonande geɗe ɗe keewaani, ɗe ngonaa laaɓtuɗe, ɗe njeñtudi ndii waawataa safreede e tuugnaade e sariyaaji jooni ɗii walla e kuule binndaaɗe, sariyaaji kuuɓtodinɗi ina njiyloo peeje ƴettugol kuule.
- Sariya aadaaji, ummoriiɗo e aadaaji e golle aadaaji Ɓiɓɓe leydi. E nder leydi Najeriya, sariya aadaaji ina waawi fecceede, to bannge sifaa, e nder geɗe ɗiɗi ceertuɗe, woni sariya aadaaji leñol walla ɗi ngonaa juulɓe e sariya juulɓe ( Sharia ). Sariya aadaaji leñol nder Naajeeriya ko Indigenous, nden boo laawol aadaaji ngol ɗon huutiniree e ɗon mari nafuuda dow terɗe lenyol feere-feere. Sariya juulɓe ko sariya diine mo tuugnii tan ko e diine juulɓe, ina huutoroo terɗe diine hono ɗee. E nder ngenndi Naajeeriya, ɗum wonaa sariya ɓiyleydaagu; ko sariya aadaaji keɓtinaaɗi naatnaaɗi e nder leydi hee e nder diine lislaam.
- Sariya sharia, sariya kuutorteeɗo e won e dowlaaji e nder diiwaan worgo. E fannuuji ɗiɗi mawɗi, sariya sharia ina seerti no feewi e sariyaaji hirnaange. Sariya sharia ina jogii mbaadi ɓurndi yaajde, sibu ina rewindii jokkondiral neɗɗo, wonaa tan e hoɗdiiɓe mum e dowla, ko ɗum huunde nde nganndu-ɗaa ko keeri ko ɓuri heewde e doosɗe sariya goɗɗe, kono kadi ko e Alla e ɓernde neɗɗo oo. Golle juulde—hono juulde ñalnde kala ( ṣalāt ), sadaka ( <i id="mwgg">zakāt</i> ), koorka ( ṣawm ), e hijjoore ( hajj ) — ko huunde nde alaa ko woni e mum so wonaa sariya sharia, tee ina heewi jogaade boowe gadane e nder defte sariya. Shari’a ina jokkondiri no feewi e kuule sariya, kollirooje wonaa tan ko neɗɗo foti, walla ko foti waɗde e nder sariya, kono kadi ko neɗɗo foti, e nder ɓernde mum, waɗde, walla woppude waɗde.
Sariyaaji ko ƴoogirde sariyaaji leydi Najeriya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Fuɗɗoode ɗiɗi gonɗe e sariya leydi Najeriya rewrude e sariyaaji ko:
(1) Kuule parlemaa Angalteer, ɗe yimɓe fof mbiyata ko kuule kuutorteeɗe e nder yontaaji hade jeytaare.
(2) Sariyaaji nokkuuji (ina heen kuule sariyaaji leydi Najeriya gila e jamaanu koloñaal haa hannde). Woodi ƴoogirɗe goɗɗe ɗe, hay so tawii ko ɗe limtaaɗe e nder sariyaaji leydi Najeriya, ɗe ceertii e nder sariyaaji leydi Najeriya. Ɓe mbiyetee ko kuule ñaawoore e kuule ñaawoore leydi Najeriya.
Statuts Naajeeriya bana iwdi sariya Naajeeriya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Sariyaaji Naajeeriya ina mbaawi renndineede nii : Jamanuuji koloñaal haa 1960, sariyaaji caggal jeytaare 1960–1966, jamaanu konu 1966–1999 .
Sariyaaji ɓaawo jeytaare lesdi 1960-1966
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Hokkugo ndimu lesdi Naajeeriya laatake limngal mawngal nder taariiha siyaasa lesdi ndi'i. Ndeeɗoo yonta seediima tiiɗtingol nafooje politik baɗaaɗe e jamaanu koloñaal. Politiyankooɓe ina njuɓɓina lappol mum en e politik. Nde heɓi e hoore mayre darnde republique nde diwti ƴiye cakkitiiɗe laamu koloñaal. Kono, hay so tawii kuule mayre ɗee mbonnaama no feewi, doosɗe leydi ndii ina keddii e njuɓɓudiiji garooji ɗii (militeer en walla ko wonaa ɗum).
Laamu konu, 1966-1999
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Konu Naajeeriya hoosi laamu Naajeeriya gila 1966-1979 e 1983-1999. Ɓooygol sariyaaji e dewal keɓtinaaɗi e nder yontaaji ƴeewndotooɗi ɗii, tawaaka ko ŋakkeende e nder sariyaaji leydi Najeriya. Golle bonɗe e nder politik ɓanndu e kala fannu nguurndam Naajeeriya mbonnii ƴellitaare e yahrude yeeso. Kuudetaaji jeetati mbaɗnoo ko e kuuɓal ; joy keɓii, tati keɓaani.
Catal kuuɓtodinngal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Hooreejo leydi ina suɓee e wooteeji winndereeji ɗi nganndu-ɗaa ko ɓuri heewde e martabaaji ɗi dowla rokkata ɓiyleydaagu mum, tee ina sikkaa ko hakke mo alaa ɗo haaɗi, mo kala ɓiyleydi mawɗo jogii e dow ɓiyleydaagu. E nder demokaraasi ko feere adannde ngam tabitinde laamuuji ina njogii darnde e laamiiɓe. Hooreejo leydi ndii woni hooreejo leydi ndii e laamu nguu fof, kadi ko kañum woni hooreejo kabine leydi Naajeeriya, woni Diisnondiral Fedde Ngenndiije Dentuɗe. Doosgal leydi ndii ina yamiri kadi darnde hooreejo leydi ndii e nder kuulal 130. Doosgal leydi 1999 ina rokka denndaangal mbaawkaaji kuuɓtodinɗi fedde nde e juuɗe hooreejo leydi ndi, tawi noon ko kanko walla cukko hooreejo leydi makko walla terɗe guwarnama makko mbaawi huutoraade ɗum en. Kuulal 5(1)(b) hollitii wonde baawɗe kuuɓtodinɗe hooreejo leydi ina njahdi e kuule doosɗe leydi, golle batu nguu e geɗe ɗe batu nguu jogii mbaawka waɗde sariya haa jooni. Hooreejo leydi ndi suɓaama ngam yi’ugo no doosɗe lesdi Naajeeriya ɗon ndarna, nden no sariyaaji ɗin ɗon huutiniree yimɓe. Hooreejo leydi cuɓaaɗo oo kadi ko kañum woni hooreejo doole kisal ngenndi ndii, tee ina waawi jogaade ko ɓuri manndaaji ɗiɗi cuɓaaɗi ɗii, duuɓi nay. [2] Hooreejo leydi Naajeeriya hannde oo ko Bola Tinubu, o suɓaama e hitaande 2023, cukko hooreejo leydi ndii hannde oo ko Kashim Shettima .
Catal kuuɓtodinngal ngal feccii ko e Ministeeruuji Fedde nde, heen gooto fof ina ardii jaagorde toɗɗaande e hooreejo leydi ndii, Ministeeruuji Fedde nde ko ɗeen departemaaji sarwisaaji laamu mbaɗaama ngam rokkude geɗe keewɗe e nder golle laamu e kala ministeer ina ardii sekereteer duumotooɗo mo yeewtata ko ministeer e nder kabine Fedde nde . Naajeeriya ina jogii ministeeruuji 24 Fedde nde. Hooreejo leydi ina foti waɗde ko famɗi fof tergal gooto e nder kala dowla 36 e nder kabine mum. Toɗɗagol hooreejo leydi ndiin ko Senaa leydi Naajeeriya tabitini ɗum . Won heen, jaagorde fedde ndee ina jogii ko ɓuri jaagorde wootere (yeru, Environnement e Housing ina mbaawi hawreede), walla jaagorde ina waawi wallitde jaagorde dowla gooto walla ko ɓuri ɗum. Kala ministeer ina jogii kadi binndoowo duumotooɗo, woni golloowo laamu mawɗo.
Jaagorgal ngal ina toppitii parastataluuji (sosiyateeji laamu) keewɗi, ko wayi no duɗe jaaɓi-haaɗtirde, Komisiyoŋ ngenndiijo toppitiiɗo jaayndeeji, e Sosiyetee ngenndiijo petroŋ leydi Najeriya . Kono won e parastataluuji ko Biro Hooreejo leydi ndii, ko wayi no Komiseer ngenndiijo woote, Komiseer bonanndeeji faggudu e kaalis e Komiseer fedde toppitiinde golle siwil .
Caggal sariyaaji
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Ina wiyee wonde suudu sarɗiiji ko kañum woni gadanol e nder juɓɓule tati laamu – suudu sarɗiiji, suudu sarɗiiji, e suudu sarɗiiji. Kuulal ceertugol doole ina sifaa ɗeen juuɗe no gooto fof fotiri wonde ko jeytaare goɗɗo oo. Leydi ndii heɓi mbaawkaaji mum ko e doosɗe leydi 1999 (hono no wayliraa nii) e nder kuulal 4(1) e 4(2). Leydi ndii ina jogii mbaawka waɗde sariyaaji ngam jam, deeƴre e njuɓɓudi moƴƴiri Fedde ndee.
“Kadi nde hokkaama baawɗe wiɗitaaki, baawɗe ceede, baawɗe tabitinki e baawɗe ƴamɗe. Suudu sarɗiiji ko maande demokaraasi nder duuniyaaru fuu. E nder kuugal 4 (1) nder doosɗe leydi Naajeeriya 1999 (no wayliraa) (the "Doosɗe NASSly ve Assemb" of the National Nigeria). baawɗe sariyaaji leydi Naajeeriya Ko ɗum baawɗe waɗde sariyaaji ngam jam, dewal, e laamu moƴƴu e dow kala ko yowitii e doggol sariyaaji keertiiɗi e doggol jojjanɗe aadee – doggol geɗe 12 ɗe NASS e suudu sarɗiiji leydi ndii fof mbaawi excitely on rewrude e kuule ɗe NASS jaɓi ɗe hooreejo leydi oo jaɓi [3] Kuule ɗe ina keewi arde e mbaadiiji ɗiɗi – ko kuule keertiiɗe jowitiiɗe e ɓiɗɓe leydi keertiiɗi, juɓɓule gollorɗe e/walla denndaangal yimɓe walla kuule renndo jowitiiɗe e renndo ngoo fof Kuulal ina waawi naatde e nder NASS respect the chamber of the of government.Asammbele ngenndi Naajeeriya ina jogii suudu diidi : suudu dipiteeji e suudu sarɗiiji ko suudu leslesru e nder suudu sarɗiiji leydi Najeriya, ndu ardii ɗum ko hooreejo suudu dipiteeji leydi Najeriya, ko 360 tergal e nder leydi ndi fof woni termeeji goɗɗi ɗii wooteeji joɗnde wootere . Senaa , mo 109 tergal ardii ɗum ko hooreejo Senaa .