Sofia Noti
Sofia Noti (1925-1944) ko Albaniijo haɓantooɗo ndimaagu mum e nder wolde adunaare ɗiɗmere, ko o martaba ngenndiijo. Ko o infirmier, o nanngaa ko e POW, caggal ɗuum konu Nazi en ndartini mo e nder kasoo biyeteeɗo Pavlou Mela, to Tessalonik, to leydi Grece.
Ngendam
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Sofiya Noti jibinaa ko e hitaande 1925 to wuro Erind, to leydi Albani. Nde baaba makko sankii o waɗtaa ko e galle sukaaɓe waasɓe to Tirana, laamorgo leydi ndii, caggal ɗuum, o jokki e jaŋde infirmiyee. E hitaande 1942 o naati e fedde sukaaɓe lannda kominist Albani, e hitaande 1943, o naati e fedde wiyeteende Brigada e III-të Sulmuese [sq] konu ndimaagu Albani, ɗo o wonti tergal timmungal e lannda kominist. E nder brigade o jeyaa ko e bataliyoŋ "Naim Frashëri", ɗo o woni haɓoowo e infirmiyee bataliyoŋ oo.[1]
Ñalnde 8 suwee 1944, bataliyoŋ Naim Frashëri ina wonnoo to Panarit. Ɗumɗoon noon ko caggal batu Përmet, batu ardiiɓe kominist en Albaani, cuɓaaɗo laamu nguu. Doole Almaañ Nazi puɗɗiima golle e Operation Einhorn to Fuɗnaange Albani, tawi faandaare mum ko ittude doole partiiji.[2] Ñalnde heen, bataliyoŋ mo Noti haɓata oo, fuɗɗii hareeji e ko ina tolnoo e 100 konu ummoriiɗo Balli Kombëtar, ɗi partiiji ɗii mbaawi saaktude. Balɗe ɗiɗi caggal ɗuum, bataliyoŋ oo haɓi e konuuji ɗiɗi konu Almaañ Nazi en. E nder hare nde, Mehmet Tahiri, partisan, dañii gaañannde e hare, Noti ina toppitii mo e golle infirmiyee. Nde o woni e teddinde Tahiri, soldaat Nazi gooto fiyi Noti e ballal e wuttulo mum nano. O majjii hakkille makko, o nanngaa, kanko e kasoo Albaninaaɓe woɗɓe. Kasdiiji ɗii torlaama, caggal ɗuum ɓe naamnaa yo ɓe njuɓɓin yanaande dental ngam koye maɓɓe. Ko ɗum woni jaabawol, Noti fuɗɗii yimde The Internationale ngam rokkude cuusal banndiraaɓe mum kasoo, kamɓe fof ɓe puɗɗii yimde. Caggal ɗuum, yamiroore warngooji ɗii ƴettaa, kamɓe fof ɓe neldaa to kasoo Korçë.[3][4]
Ñalnde 23 suwee 1944, Noti e woɗɓe nanngaaɓe ɓee neldaa ummoraade Korçë fayde Florina, to leydi Grece, ummoraade toon fayde Tesalonik, ɓe ngoppitaa to kasoo biyeteeɗo Pavlou Mela. Noti ina wondi e rafi haa jooni e koyngal mum, nde tawnoo alaa ko o dañi e safaara. E lewru sulyee 1944 o noddiraa ofisee Almaañnaajo, ngam faweede e nder werlaa kasoo. O salmini denndaangal sehilaaɓe makko, ina heen Fato Berberi [sq]. Ko adii nde o fawetee, Noti wiyi soldaat Nazi gooto yo yah, nde tawnoo ko kanko waɗata ɓoggol ngol e daande makko, o waɗi ɗum, omo wulla « Yoo wuur lannda kominist Albani ! Caggal ɗeen konnguɗi, soldaat Almaañnaajo gooto yani e koyɗe makko, o maayi.[5] Sofia Noti ina jeyaa e sukaaɓe rewɓe Albaninaaɓe 6 ɓe konu Nazi-Fascist en ndarni, e nder 2 563 neɗɗo mbaraaɓe to Albani e wolde adunaare ɗimmere.[6]
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Malo, Malo (29 noowammbar 1978). "Sofiya Noti". Pararoja (95 (1, 211)).
Zholi, Albert (12 suwee 2017). "Abaz Hoxha: Operation gjerman i qershorit (2-27 qershor), 1944". Jaaynde Albaniyankoore. Keɓtinaama ñalnde 22 lewru juko hitaande 2021.
Tarifa, Sewo (2016). Yje Gjaku. 95-105. S
Tarifa, Sevo (5 mee 2019). "Për 5 majin dhe ata që dinin te ishin trima edthe përpara litarit". Jaaynde Dita. Keɓtinaama ñalnde 11 lewru Mbooy 2021.
Xhunga, Liri (5 mee 1985). "Bisedë mi një ish te internuar". Drita.
Kotani, Nulaaɗo. "Roli historik e gruas shqiptare në luftë për liri". Zeri i Yimɓe. Keɓtinaama ñalnde 10 lewru Mbooy 2021.