Taiwo Olowo
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɗuubi daygo | 1781 |
| Sana'aji | ngaɗoowo siyaasaje, slave trader |
| Social classification | slave owner |
Mawɗo Daniyel Konrad Taiwo Listen i (1781). – 20 feebariyee 1901), lollirɗo Taiwo Olowo (firti ko "Taiwo alɗuɗo" ), ko njulaagu, yeeyoowo kaɓirɗe, joom jiyaaɓe, jom doole politik, balloowo yimɓe e gardiiɗo renndo to Lagos Koloñaal.[1]
Nguurndam gadano
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Taiwo Olowo jibinaa ko e hitaande c. 1781 to Isheri, renndo hoɗɓe e Lagos. Baaba makko, Oluwole, ko mawɗo toowɗo (Olofin) wuro makko, o maayi ko e hitaande 1809. Olowo ari Lagos e hitaande 1848, o woni maccuɗo gooto mo Ogunmade Oba Osinlokun waɗi. Innde makko ina hollita wonde ko kanko woni mawɗo e nder ɓiɗɓe ɗiɗo.
Ascendant politik e njulaagu e nder Lagos Koloñaal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

E kitaale 1840, Taiwo wonti gardiiɗo Kosoko, ɓiy Oba Osinlokun. Kosoko laamiima Oba Lagos tuggi 1845 haa 1853, no sikkirtee nii, Taiwo huutoriima ɓadtaade Kosoko ngam dañde ngalu njulaagu, o sosi jokkondiral e njulaagu Orop e Beresiil. So tawii noon laaɓaani so tawii Taiwo dogii e Kosoko to Epe caggal nde Biritaan en ustii Lagos e lewru Duujal, hitaande 1851, e caggal mum Oba Akitoye, ko anndaa ko, ko guwerneer koloñaal biyeteeɗo Freeman noddi Kosoko yo artu Lagos e hitaande 1862.
E hitaande 1861, Kosoko hollitii Taiwo e guwerneer Glover mo ƴetti yiɗde Taiwo, o hirjini mo jokkude njulaagu. Ndeen guwerneer Glover sosi kawtal politik ngal Taiwo waɗi e laawol ngam wontude gooto e worɓe ɓurɓe alɗude e doole e nder Lagos. Glover hollitii Taiwo e fedde Messrs GL Gaiser, wonti gollodiiɓe Taiwo mawɓe e njulaagu, ɓe mballi mo e mooftude ñamaale ɗe njulaagu Egba njoɓata Taiwo. Gomnaajo Glover kadi hokki Taiwo baawɗe laataago Baba Isale mo Isheri. E nder darnde makko Baba Isale, Taiwo ko gardiiɗo e wakiliijo leñol Isheri. E nder heen, Taiwo ina joginoo martabaaji monopolistik e dow heddiiɓe ɓee fof e heɓde laabi njulaagu e luumooji Isheri.
E nder ɓataake mo Kolonel Ord winndi e hitaande 1865, gardiiɗo koloñaal Angalteer, Taiwo e njulaagu Lagos woɗɓe mbinndi wonde ɓe « jibinaama jiyaaɓe » e ɓe « ummiima e semmbeeji [maɓe] » ngam wontude jom en jiyaaɓe, remooɓe, jom en laanaaji, e yeeyooɓe. Daartoowo biyeteeɗo Kristin Mann teskiima wonde ñalɗi laaɓtuɗi ɗi Taiwo Olowo ƴettiti firo mum e njulaagu e manumission e maccungaagu anndaaka.
Taiwo lootaama e darorɗe kitaale 1870 to Egliis Trinité Seniiɗo to Ebute Ero, o ƴetti innde Daniel Konrad Taiwo. O woniino kadi nulaaɗo laamu koloñaal Angalteer to Lagos, o woniino kadi ammbasadeer to suudu laamɗo Porto Novo.
Nde Oshodi Tapa, gonnooɗo kapiteen wolde, jooni mawɗo njulaagu, maayi e hitaande 1868, Taiwo Olowo wonti mawɗo njulaagu Kosoko. Nde Kosoko maayi e hitaande 1878, Taiwo wonti hooreejo fedde faggudu Kosoko (e fedde Dosunmu ɓurnde famɗude, nde Oloye Apena Ajasa ardii) nde ko famɗi fof 20 000 almuudo. Taiwo haɓdii e Baba Isale - mawɗo Ajasa - doole goɗɗo oo dow laabi njulaagu e nder pijirlooji doole Lagos goɗɗi caɗtuɗi. Ajasa ko sehil Oba Dosunmu, kono ɗiɗo ɓee fof ndartiima nde Ajasa wonti doole ɗe Dosunmu waawa jogaade. E nder etaade ustude doole politik Ajasa, Oba Dosunmu wondi e Taiwo, addani Ajasa dogde e politik.
Filantropi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Taiwo e woɗɓe wonnooɓe maccuɓe ɓe mballirii e dow yarlitaare ngam sosde ekkol pastoral native arandeere nder Lagos, Ekklessiya Trinity Ceniika. O woniino kadi moƴƴo duɗal CMS Grammar, Lagos, o rokki £50 e kaalis mahngo CMS e hitaande 1867.
Maayde e ndonu
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Taiwo Olowo sankii ko to Lagos ñalnde 20 feebariyee 1901, omo yahra e duuɓi 120 . [1] James Johnson (Balloowo Episkop Afrik hirnaange Ekuwator) woni hooreejo wirwirnde makko. [2] [3] Hay so tawii ina wiyee wonde Olowo jibinaa ko e hitaande 1781, nde tawnoo alaa ko winndaa e sahaa nde o jibinaa ndee, alaa fof no hoolkisaa ñalngu jibinannde makko e noon duuɓi makko.
Cenotaf Taiwo Olowo oo, ko mahoowo mawɗo Beresiil-Lagos biyeteeɗo Senhor Jorge DaCosta, mahi ɗum e hitaande 1905. Ina wiyee wonde alluuje mum peewniraa ko e ɓuuɓgol teemedde ujunnaaje penndi njamndi.
Galle galle makko ina woni haa jooni sara laawol ngol, ina jeyaa e iwdi makko haa jooni. Innde mayre, Iga Taiwo Olowo, firti ko "Palas Taiwo alɗuɗo". Iwdi teskinndi ina jeyaa heen Kofoworola Abeni Pratt e Remi Vaughan-Richards .
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ Olukoju, Akyeampong, Bates, Nunn, & Robertson (11 August 2014). Accumulation and Conspicuous Consumption: The Poverty of Entrepreneurship in Western Nigeria, ca. 1850–1930 in Africa's Development in Historical Perspective. Cambridge University Press, Aug 11, 2014. pp. 210–211. ISBN 9781139992695.