Jump to content

Taiwo Olowo

Iwde to Wikipedia
Taiwo Olowo
ɓii aadama
Jinsugorko Taƴto
Ɗuubi daygo1781 Taƴto
Sana'ajingaɗoowo siyaasaje, slave trader Taƴto
Social classificationslave owner Taƴto

Mawɗo Daniyel Konrad Taiwo Listen i (1781). – 20 feebariyee 1901), lollirɗo Taiwo Olowo (firti ko "Taiwo alɗuɗo" ), ko njulaagu, yeeyoowo kaɓirɗe, joom jiyaaɓe, jom doole politik, balloowo yimɓe e gardiiɗo renndo to Lagos Koloñaal.[1]

Nguurndam gadano

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Taiwo Olowo jibinaa ko e hitaande c. 1781 to Isheri, renndo hoɗɓe e Lagos. Baaba makko, Oluwole, ko mawɗo toowɗo (Olofin) wuro makko, o maayi ko e hitaande 1809. Olowo ari Lagos e hitaande 1848, o woni maccuɗo gooto mo Ogunmade Oba Osinlokun waɗi. Innde makko ina hollita wonde ko kanko woni mawɗo e nder ɓiɗɓe ɗiɗo.

Ascendant politik e njulaagu e nder Lagos Koloñaal

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Cenotaf de Taiwo Olowo
Yiyngo yanaande Taiwo Olowo

E kitaale 1840, Taiwo wonti gardiiɗo Kosoko, ɓiy Oba Osinlokun. Kosoko laamiima Oba Lagos tuggi 1845 haa 1853, no sikkirtee nii, Taiwo huutoriima ɓadtaade Kosoko ngam dañde ngalu njulaagu, o sosi jokkondiral e njulaagu Orop e Beresiil. So tawii noon laaɓaani so tawii Taiwo dogii e Kosoko to Epe caggal nde Biritaan en ustii Lagos e lewru Duujal, hitaande 1851, e caggal mum Oba Akitoye, ko anndaa ko, ko guwerneer koloñaal biyeteeɗo Freeman noddi Kosoko yo artu Lagos e hitaande 1862.

E hitaande 1861, Kosoko hollitii Taiwo e guwerneer Glover mo ƴetti yiɗde Taiwo, o hirjini mo jokkude njulaagu. Ndeen guwerneer Glover sosi kawtal politik ngal Taiwo waɗi e laawol ngam wontude gooto e worɓe ɓurɓe alɗude e doole e nder Lagos. Glover hollitii Taiwo e fedde Messrs GL Gaiser, wonti gollodiiɓe Taiwo mawɓe e njulaagu, ɓe mballi mo e mooftude ñamaale ɗe njulaagu Egba njoɓata Taiwo. Gomnaajo Glover kadi hokki Taiwo baawɗe laataago Baba Isale mo Isheri. E nder darnde makko Baba Isale, Taiwo ko gardiiɗo e wakiliijo leñol Isheri. E nder heen, Taiwo ina joginoo martabaaji monopolistik e dow heddiiɓe ɓee fof e heɓde laabi njulaagu e luumooji Isheri.

E nder ɓataake mo Kolonel Ord winndi e hitaande 1865, gardiiɗo koloñaal Angalteer, Taiwo e njulaagu Lagos woɗɓe mbinndi wonde ɓe « jibinaama jiyaaɓe » e ɓe « ummiima e semmbeeji [maɓe] » ngam wontude jom en jiyaaɓe, remooɓe, jom en laanaaji, e yeeyooɓe. Daartoowo biyeteeɗo Kristin Mann teskiima wonde ñalɗi laaɓtuɗi ɗi Taiwo Olowo ƴettiti firo mum e njulaagu e manumission e maccungaagu anndaaka.

Taiwo lootaama e darorɗe kitaale 1870 to Egliis Trinité Seniiɗo to Ebute Ero, o ƴetti innde Daniel Konrad Taiwo. O woniino kadi nulaaɗo laamu koloñaal Angalteer to Lagos, o woniino kadi ammbasadeer to suudu laamɗo Porto Novo.

Nde Oshodi Tapa, gonnooɗo kapiteen wolde, jooni mawɗo njulaagu, maayi e hitaande 1868, Taiwo Olowo wonti mawɗo njulaagu Kosoko. Nde Kosoko maayi e hitaande 1878, Taiwo wonti hooreejo fedde faggudu Kosoko (e fedde Dosunmu ɓurnde famɗude, nde Oloye Apena Ajasa ardii) nde ko famɗi fof 20 000 almuudo. Taiwo haɓdii e Baba Isale - mawɗo Ajasa - doole goɗɗo oo dow laabi njulaagu e nder pijirlooji doole Lagos goɗɗi caɗtuɗi. Ajasa ko sehil Oba Dosunmu, kono ɗiɗo ɓee fof ndartiima nde Ajasa wonti doole ɗe Dosunmu waawa jogaade. E nder etaade ustude doole politik Ajasa, Oba Dosunmu wondi e Taiwo, addani Ajasa dogde e politik.

Taiwo e woɗɓe wonnooɓe maccuɓe ɓe mballirii e dow yarlitaare ngam sosde ekkol pastoral native arandeere nder Lagos, Ekklessiya Trinity Ceniika. O woniino kadi moƴƴo duɗal CMS Grammar, Lagos, o rokki £50 e kaalis mahngo CMS e hitaande 1867.

Maayde e ndonu

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Cenotaf de Taiwo Olowo

Taiwo Olowo sankii ko to Lagos ñalnde 20 feebariyee 1901, omo yahra e duuɓi 120 . [1] James Johnson (Balloowo Episkop Afrik hirnaange Ekuwator) woni hooreejo wirwirnde makko. [2] [3] Hay so tawii ina wiyee wonde Olowo jibinaa ko e hitaande 1781, nde tawnoo alaa ko winndaa e sahaa nde o jibinaa ndee, alaa fof no hoolkisaa ñalngu jibinannde makko e noon duuɓi makko.

Cenotaf Taiwo Olowo oo, ko mahoowo mawɗo Beresiil-Lagos biyeteeɗo Senhor Jorge DaCosta, mahi ɗum e hitaande 1905. Ina wiyee wonde alluuje mum peewniraa ko e ɓuuɓgol teemedde ujunnaaje penndi njamndi.

Galle galle makko ina woni haa jooni sara laawol ngol, ina jeyaa e iwdi makko haa jooni. Innde mayre, Iga Taiwo Olowo, firti ko "Palas Taiwo alɗuɗo". Iwdi teskinndi ina jeyaa heen Kofoworola Abeni Pratt e Remi Vaughan-Richards .

  1. ↑ Olukoju, Akyeampong, Bates, Nunn, & Robertson (11 August 2014). Accumulation and Conspicuous Consumption: The Poverty of Entrepreneurship in Western Nigeria, ca. 1850–1930 in Africa's Development in Historical Perspective. Cambridge University Press, Aug 11, 2014. pp. 210–211. ISBN 9781139992695.