Takaungu
Takaungu ko wuro daartol Swahili, tawaango e daande maayo Keñiya hakkunde Mombasa e Malindi, e nder diiwaan Kilifi.
Ko kilooji 10 to fuɗnaange wuro Kilifi, e nder diiwaan Kikambala. Takaungu woni ko e Creek e nder diiwaan Kilifi worgo e nder diiwaan Kilifi e nder diiwaan Coast. Ko 37 km e Mombasa e ko 3 km e laawol Mombasa - Malindi caggal estaad Vipingo Sisal.Won gure jeetati tawaaɗe e saraaji Takaungu, woni: Maweni, Vuma, Kayanda,Viungani, Mashehe, Kanyumbuni, Boyani e Kibaoni. Caggal Takaungu tan, ina waɗi renndooji ɗiɗi Mijikenda koɗdiiɗi. Chonyi en to bannge worgo e Kauma en to bannge worgo. Ɗee leƴƴi ɗiɗi koɗdaani e Takaungu nde tawnoo ko ɓe remooɓe, ɓe ngonaa liɗɗi, ɓe ngonaa laanaaji.[1]
Wuro ngo ina waɗi 10 800 neɗɗo. Liɗɗi, kaaƴe koraay nokkuuje ko hannde ngoni gollorɗe mawɗe. Yimɓe ɓee ko juulɓe Swahili, ko ɓuri heewde e maɓɓe ko hoɗɓe e caka wuro ngoo walla saraaji mum en e renndo kerecee en mawngo e nder shambas walla laddeeji taariiɗi ɗum.
Takaungu koɗnoo ko e fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire, ko terɗe e kiliyaneeɓe galle Mazrui. Liɗɗi eggooɓe ummoriiɓe duuɗe Bajun feewde worgo ina gasa tawa ko toon wuro liɗɗi jooɗiingo ko adii nde Mazrui en ngartata (hono no ɓe nganndiranoo waɗde ɗum e nokkuuji keewɗi e daande maayo). Ko goonga, Bajun en woɗɓe eggii e keewal e nder koɗki mawki (Koffsky 1977) caggal ɗuum Mijikenda kadi eggii e wuro ngoo. Takaungu mawni no feewi, ɗo wonnoo shambas (geɗe ndema), hannde ko galleeji, shambas en ngummiima haa saraaji wuro hannde ngoo.[2]
Ɗemɗe gadane ɗee ko Kigiriama, ɗe leñol Giriama nokku oo ɓuri huutoraade (feccere e fedde ɓurnde yaajde e leƴƴi Coast ina wiyee Mijikenda, maanaa "gure jeenay") e Kiswahili.
Joɗnde diiwaan fedde ƴellitaare nde wonaa laamuyankoore, hono Centre de l’Est Africain, woni ko e Takaungu.
Tariya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ndee feccere limtaani hay lowre wootere. Tiiɗno, mballu ngam moƴƴinde ndee feccere e ɓeydude ciimtol e lowre koolkisaande. Kaɓirɗe ɗe ngalaa iwdi ina mbaawi luulndaade e ittude. Yiytu iwdiiji: "Takaungu" – kabaruuji · jaayɗe · defte · ganndo · JSTOR (Yarkoma 2023) (Anndu no e ndeer nde ittata ndee mesaas) Wuro Takaungu sosaa ko e taƴre Iwdiiji Mazrui, murtuɓe e ardorde Sultan keso Oman ummoriiɗo e laamu El Busaidy. Ko adii ɗuum, laamu Mazrui toɗɗaa ngam laamaade Mombasa e juuɗe Sultan Oman caggal nde o fooli Portigaalnaaɓe, o heɓti Fort Jesus e hitaande 1698.
Laamu Mazrui toɗɗaama ngam laamaade Mombasa e hitaande 1741 e ɓurɓe ɓadaade ɓe e njulaagu ko leñol Mijikenda ɓurngol mawnude - Giriama's. Giriama en ina nguurnoo e nder leydi Koɗki e ko nanndi e Chonyis e Kaumas en keerii e Coast Shoreline. Kono caggal warngo Sultan Seif to Oman e feeñde ardorde El Busaidy, Guwerneer Mazrui mo Mombasa Mohammed Ibn Osmaan El Mazrui salii jaɓde laamu El Busaidy kesu nguu.
Ɗum addani Mombasa dartineede, haa jooni warngo Guwerneer Mazrui. Muurtere Mazrui en juuti haa ɓiy Sultan Oman joofni muurtere nde e ardaade hare bommbooje Mombasa e hitaande 1837. Ko ɓuri heewde e ardiiɓe Mazrui en mbaraa walla ndartinaama.
Iwdiiji Mazrui doggi Mombasa won heen koɗi to Gasi (Diiwaan Kwale) woɗɓe koɗi to fuɗnaange Mombasa, koɗi to Takaungu (Diiwaan Kilifi). Takaungu sosaa ko e laamu Mazrui dognoowo mo salii jaɓde laamu Sultan keso Oman ummoriiɗo e laamu El Busaidy.[3]
Ƴeew kadi
Koɗkiiji Swahili taariindi
Arsitektuur Swahili
Tuugnorgal
