Tej Singh
Tej Singh (1799 – 4 Duujal 1862; walla Raja Teja Singh) ko gardiiɗo Sikh en e nder laamu Sikh en.[1] O toɗɗaa ko hooreejo konu Sikh Khalsa e nder wolde Angalteer-Sikh adannde[2][3][4][5] janfa konu ngu o fotnoo ardaade.[6]
E nder ballal makko e nuunɗal makko e njiimaandi ndii, Sosiyetee Fuɗnaange Indiya waɗi Tej Singh Raja mo Sialkot. Nde toɗɗii mo ardaade Diisnondiral Regency e innde suka tokooso biyeteeɗo Dalip Singh. O jeyaa ko e jeegom siifondirɓe e nanondiral Lahore 1849, ngal jaɓi rokkude Maharaja Lahore laamɗo Angalteer diyam Koh-i-Noor. Siynuɓe ɓee fof, e innde Dalip Singh tokooso oo, njaɓii nanondiral ngal ngam heɓde yamiroore jogaade jagiruuji mum en.[7]
Nguurndam
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nguurndam adanɗam
Tej Singh jibinaa ko Tej Ram e hitaande 1799 e nder galle brahmin en Gaur. Baaba makko ko Misr Niddha mo diiwaan Meerut, gardinooɗo konu Sikh Khalsa.[8][1] O wonnoo ko banndiraaɓe Jamadar Kushal Singh.[1] O fuɗɗii golle ko e nder suudu sarɗiiji Durbar Lahore e hitaande 1812.[1] E hitaande 1816, o waɗi Pahul, o inniraa Tej Singh.[1]
Golle konu e njuɓɓudi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Caggal nde o hollitii nafoore makko e nder konu e nder konu Kashmir e hitaande 1813, 1814, e 1819, e nder hareeji Mankera, Leiah, e Derajat, o artiraa e darnde seneraal e nder konu Sikh e hitaande 1818.[1] O waɗii darnde e nder golle Peshawar e hitaande 1823, ɗo o woni komandaajo golle.[1] E nder ndee kampaañ, o tawtoraama wolde Teri.[1] E hitaande 1831, bataliyoŋaaji capanɗe ɗiɗi e ɗiɗi konu Sikh en jooɗiiɗi ɗii ngarti e les njiimaandi makko.[1] E hitaande 1839, o walli Kolonel Wade e nder hare Afganistaan, o woni ko e wuro Peshawar.[1]
Politik ñaawirdu e janfa tuumaaɗo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Caggal maayde Maharaja Ranjit Singh, ñaawirdu Sikh wonti fractious e agents ceertuɗi mbaɗii e paandaale cross hakkunde mum en.
O joginoo semmbe no feewi e dow Nau Nihal Singh. O jaɓi laamu Chand Kaur ɓaawo maayde Nau Nihal Singh.[1]
Maharaja Duleep Singh nder suudu ndu Labh Singh e Tej Singh bee golloowo maako, Lahore, bana hitaande 1850
Tej Singh wayi ko no ina joginoo hoolaare e Raja Gulab Singh mo Jammu e kanko e Gulab Singh, ɓe cikkatnoo ko fenaande ngam haɓde e Biritaan en. Kono Rani Jindan, Regent golloowo e innde laamɗo toɗɗaaɗo biyeteeɗo Duleep Singh, yamiri mo yo o yahdu e konu nguu ngam haɓde e Angalteer. O waɗi ɗum ko e salaare.[5]
E wiyde Harbans Singh binndol mum e nder deftere wiyeteende The Encyclopedia of Sikhism, golle makko e jamirooje makko e nder hareeji Angalteer-Sikh ɗii fof « ina maantiniri ɗum en » e wonde o « sosiino jokkondiral sirlu e Angalteer ».[1] Yeru holliroowo ndee ɗoo duplication ina wiyee ko ŋakkeende golle makko nde diwanuuji ɗiɗi Sikh e les njiimaandi makko ngonnoo saraaji Firozpur, ina mbaawi foolde garnison Angalteer tokooso nokku oo kono Tej Singh meeɗaa rokkude yamiroore waɗde ɗum.[1] Yeru goɗɗo rokkaama ko jikku makko e nder wolde Ferozeshah waɗnoonde ñalnde 21–22 desaambar 1845, ɗo doole ɗe o ardii ɗee keɓi fartaŋŋeeji laaɓtuɗi ngam haɓaade konu Angalteer kono o haɗi ɗum en waɗde ɗum, o yamiri konu makko yo ngoppu konu nguu nde... Biritaannaaɓe ina ngondi e caɗeele.[1] O woppata konu nguu ngam yahde Lahore.[1]
E nder wolde Sobraon waɗnoonde ñalnde 10 feebariyee 1846, Seneraal Tej Singh taƴi pontoon to maayo Sutlej, yamiri yo ɗum halke. E wiyde daartoowo biyeteeɗo Amar Pal Sidhu, ndeeɗoo feere addani konu Sikh en foolde, ina gasa tawa ko no Tej Singh yiɗiri nii.[9][1] Harbans Singh hollitii wonde Tej Singh kadi dogi e hare ndee e bannge Lal Singh, hay so tawii noon tide hare ndee ina selli haa jooni, banngeeji ɗiɗi ɗii fof ina mbaawi heɓde haa jooni.[1] O yamiri Sham Singh Attariwala yo waɗ noon kono ɗiɗaɓo oo salii, o haɓi haa o maayi.[1] Nde o woni e ruttaade, o yamiri konu nguu e les njiimaandi makko yo mbonnu laanaaji e tete de pont (pont) ngam haɗde konu Sikh en yaltude e ñaawde ɗum en.[1]
Caggal nde Sikhs fooli, nanondiral Lahore siifondiri ngal Kashmir soodaa Gulab Singh ngam yoɓde njoɓdi wolde to Biritaan en kam e konu nguu regletee.[10]
Nguurndam caggal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Koloor ndiyam dow ɗerewol hollitoore Tej Singh e ɓiyiiko gorko e ɓiyiiko gorko, mo William Carpenter waɗi, ko ina wona hitaande 1850-57
Caggal nde laamu Sikh yani e hitaande 1849, o dañii nafooje keewɗe e nder koloni keso mo Angalteer rokki mo, haa arti noon e denndaangal "hakkeeji e martabaaji" ɗi o heɓi e laamu laamu Sikh.[1] O hokkaama bawɗe magistrate nder estaad maako, o hokkaama darnde toownde bee bawɗe timmuɗe ngam hukuumaaji pamari ɗi Golden Temple haa Amritsar.[1] O walli caɗeele Angalteer e nder wolde Sepoy e hitaande 1857, o neldi konu pucci ngam wallitde joom en jawɗeele en koloñaal Angalteer.[1] O hokkaama tiitoonde Raja Batala ɓaawo jagirji maako sankitiiɗi hawti.[1] O sankii ko ñalnde 4 desaambar 1862, lomtii mo ko ɓiyiiko gorko (mo woni goonga).