Yakubu Gowon
| Jinsu | gorko |
|---|---|
| Ɓii-leydiyankaaku | Naajeeriya |
| Inditirde | Yakubu Gowon |
| Innde | Yakubu |
| Ɗuubi daygo | 19 Yarkomaa 1934 |
| Ɗoforde | Kanke |
| Dee/goriiwo | Victoria Gowon |
| Wolde | Inngilisjo, Nigerian Pidgin |
| Sana'aji | ngaɗoowo siyaasaje, military personnel, human rights defender, writer |
| Position held | chairperson of the Organisation of African Unity, Arɗiɗo Naajeeriya, Minister of Foreign Affairs of Nigeria, Chief of Army Staff, Chairperson of ECOWAS |
| Janngi to | Royal Military Academy Sandhurst, Staff College, Camberley, University of Warwick, Barewa College |
| Residence | London, Lagos |
| Member of political party | military dictatorship |
| Diina | Nasaaraankore |
| Military, police or special rank | general |
| Military branch | Nigerian Army |
| Award received | National Order of Niger, Order of the Federal Republic |
| Personal pronoun | L485 |
Yakubu Dan'juma "Jack" Gowon GCFR (hausa en wi'etee; jibinaa ko nyalde sappo e jeewey nayi 19 lewru Oktoobar hiitande alif 1934) ko seneraal Naajeeriya e dowla, o laati hooreejo konu lesdi Naajeeriya diga hitaande 1966 haa 1975.[1][2]
Gowon woni hooreejo lesdi Naajeeriya wakkati konu lesdi Naajeeriya, anndiraama kadi konu Biafra ɗo o hokki wolde mawnde "no victor, no vanquished" haa timminorde konu ngam wallugo sembiɗinki e jokkirli. Gowon hollitii wonde o waɗaani hay huunde bonnde e nder wolde nde, kadi ardorde makko hisnii leydi ndii.[3][4][5]
Kerecee’en Angalteer. iwde e leñol Ngas tokosol e nder Fuɗnaange Naajeeriya, Gowon ko ngenndiyanke Naajeeriya, kadi ko goonɗinɗo ngootaagu e ngootaagu Naajeeriya. Ummital maako dow laamu ɓaawo kuugal lesdi 1966, nden o semmbini laamu sooja’en haa lesdi Naajeeriya. Ndeen noon, Gowon woni hooreejo leydi Nijeer ko ɓuri juutde e jokkondire, o laamiima fotde duuɓi jeenay haa o fooli laamu e nder kuudetaa 1975 mo Brigadier Murtala Mohammed waɗi.[6][7][8][9]
Nguurndam gadano
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon ko Ngas (Angas) ummoriiɗo Lur, wuro tokooso e nder nokku laamu Kanke hannde oo e nder diiwaan Plateau. Jibnaaɓe makko, Nde Yohanna e Matwok Kurnyang, njalti Wusasa, Zaria, ngam wonde misiyoŋaaji fedde misiyoŋaaji Eklesiya (CMS) e balɗe gadane nguurndam Gowon. Baaba makko ina manti nde o resi ñalnde 26 abriil 1923, ñalnde heen dewgal laamɗo Albert e laamɗo debbo Elizabeth Bowes-Lyon (caggal ɗuum laamɗo George VI e laamɗo debbo Elizabeth yumma laamɗo). Gowon ko joyaɓo e sukaaɓe sappo e gooto. O mawni ko to Zaria, o heɓi toon nguurndam makko e jaŋde makko gila e cukaagu makko. E nder duɗal, Gowon hollitii wonde ko o daɗndoowo keewɗo faayiida : ko kanko woni gooliiɗo fuku koyɗe duɗal ngal, ko kanko woni dognoowo pole, e dognoowo dingiral juutngal. O fooli limngal kilooji duɗal ngal e hitaande makko adannde. Ko kanko kadi wonnoo kapiteen boksi.[10] .[11]
Fuɗɗoode golle
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon naati konu leydi Naajeeriya e hitaande 1954, o heɓi yamiroore makko e wonde lietnaa ɗiɗaɓo ñalnde 19 oktoobar 1955, ñalngu ngu o dañi duuɓi 21. O janngi ko e duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo Sandhurst, to Angalteer (1955–56), to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu, to Camberley, to leydi Angalteer (1962) kam e to duɗal jaaɓi haaɗtirde Joint Staff, to Latimer, e hitaande 1965. O yi’i golle e nder leydi Konngo e nder fedde Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam haɓaade jam, e hitaande 1960 jappeere komandaajo haa hitaande 1966, e oon sahaa o woniino lietnaa kolonel haa jooni..[12]
Kuudetaa 1966
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kabaaruuji goɗɗi: Kuudetaa leydi Nijeer e hitaande 1966
E lewru Yarkoma hitaande 1966, o wonti hooreejo konu Naajeeriya ɓurɗo famɗude e duuɓi 31, sabu kuudetaa konu mo fedde ofiseeji tokoosi e gardagol Major Chukwuma Kaduna Nzeogwu addani laamu siwil Naajeeriya foolde. E nder ndee ɗoo kuudetaa, ko ɓuri heewde e ardiiɓe leyɗeele worgo e hirnaange mbaraama, ina jeyaa heen Sir Abubakar Tafawa Balewa, gardiiɗo jaagorɗe leydi Nijeer ; Sir Ahmadu Bello, sardauna mo Sokoto e hooreejo diiwaan worgo; e Samuel Akintola, hooreejo leydi diiwaan hirnaange, Lietnaa Kolonel Artur Unegbe e woɗɓe heewɓe. Ndeen Lietnaa Kolonel Gowon artii e kursus mum to duɗal jaaɓi haaɗtirde Joint Staff College, Latimer UK balɗe ɗiɗi ko adii kuudetaa oo – gargol mum ko juuti, ina gasa tawa ina waawi ittude mo e doggol hitooɓe Staff) ngam jaɓɓaade ɗaɓɓaande Fuɗnaange ngam ñaawde kuudetaa ɓeydii tikkere Fuɗnaange. Ballal mawngal ina woodi wonande pelle kuudetaaji ɗii ummoraade e Diiwaan Fuɗnaange oo kam e jaayndeeji "Lagos-Ibadan" ɓurɗi heewde bannge nano.
Kuudetaa konte lewru juko
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kabaaruuji goɗɗi: 1966 kuudetaa Nijeer
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ndeen arii Decree Aguyi Ironsi limre 34, nde holliti ittugol laamu fedde ndee ngam wallitde dowla gooto, darnde nde won e yimɓe Hoɗɓe-haa teeŋti e taƴre mawnde e nder Diiso ngenndiijo Igbo-dominated of Nigeria e Southerns (NCNC) firti ɗum wrong a Northerns[18][18] (haa teeŋti e Igbo) etaade heɓtude denndaangal leƴƴi laamu e nder leydi ndii. Fuɗnaange-rewo ina woɗɗi no feewi diiwanuuji Hirnaange e Fuɗnaange to bannge jaŋde (feccere e mum en ko sabu reentaade doosɗe lislaam e ethos pinal e renndo hirnaange), tawi noon ko ɓuri heewde e Fuɗnaange-Igbo en ina tawtoree tawo e nder sarwisaaji laamu fedde ndee.
Anniya Murtala Mohammed e wondiiɓe mum waɗooɓe kuudetaa ko ngam ƴellitde seerndude diiwaan Fuɗnaange oo e Naajeeriya fof, kono caggal ɗuum ɓe ndartinii peeje maɓɓe e wasiyaaji keewɗi, e nder heen ko heewi e gollotooɓe laamu toowɓe e ñaawooɓe e nder laamuuji Naajeeriya, e ko ɓuri teeŋtude ko poliseeji Amerik ofiseeji sukaaɓe ndeen pelliti innirde Lietnaa Kolonel Gowon, mo nganndu-ɗaa alaa ko woni e mum so wonaa tawtoreede kewuuji haa ndeen, hooreejo leydi Najeriya. Nde o ummii e laamu Gowon wayli Ironsi mo o woppi doosgal fedde nde.
Hooreejo leydi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E hitaande 1966, Gowon suɓaa yo won hooreejo leydi. Haa e oon sahaa, Gowon ina heddii e wonde soldaat jom golle mo alaa ko woni e mum so wonaa politik, haa nde kewuuji muusɗi ɗii mbaɗi e hitaande ndee, ɗoon e ɗoon, o waɗti mo e darnde ardorde, nde tawnoo ko o baawɗo wonde fof, ko o neɗɗo worgo, mo wonaano Hausa walla Fulani, mo alaa ko woni e mum so wonaa iwdi Islaam mo yimɓe mum ina ɓuuɓtoo e jiiɓru leƴƴi.
Gowon ɓamti hoore maako laabi ɗiɗi dow hooreejo lesdi Naajeeriya. Gowon wonnoo ko Lietnaa Kolonel nde o ummii e laamu kesu nguu e nder leydi Naajeeriya ñalnde 1 lewru nduu hitaande 1966, kono ofiseeji mawɗi goɗɗi ko wayi no Komodor Joseph Wey, Brigadier Babafemi Ogundipe, e Kolonel Robert Adebayo ko e nder laamu mawngu nguu e militeeruuji maɓɓe. Ngam dartinde darnde makko e wonde hooreejo leydi, Gowon ƴetti hoore mum, o wonti Major-General ko adii nde wolde hakkunde leyɗeele fuɗɗotoo e hitaande 1967, o wonti Seneraal timmuɗo e joofnirde wolde hakkunde leyɗeele e hitaande 1970.
Ardiiɗo wolde nder leydi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kabaaruuji goɗɗi: Hare nder leydi Najeriya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E nder fawaade e ceergal fuɗnaange, Gowon yahri ko yaawi ngam leefɗinde ballal diiwaan oo, o yamiri sosde dowlaaji kesi sappo e ɗiɗi ngam lomtaade diiwanuuji nay ɗii. Jeegom e ɗeen dowlaaji ina njogii pelle tokoose ɗe ɗaɓɓunoo sosde dowla gila e kitaale 1950. Gowon hiisiima no haanirta nii wonde leƴƴi pamari fuɗnaange ɗii mballataa Igbos en e dow tiiɗnaare, sibu ina mbaawi jogaade dowlaaji mum en so tawii darnde seertude ndee foolaama. Heewɓe e konu fedde nde haɓannoo e wolde hakkunde leyɗeele Naajeeriya, anndiraande kadi wolde Biafran, ngam artirde diiwaan Fuɗnaange oo e fedde nde, ko terɗe pelle tokoose.
Hare ndee waɗii lebbi capanɗe tati, nde joofi ko e lewru Yarkomaa 1970. E jaɓde darnde Biafra nde aldaa e sarɗi, Gowon hollitii wonde alaa fof ɗo fooli, alaa ɗo fooli. E nder ngool ruuhu, duuɓi caggal ɗuum bayyinaa ko yonta moƴƴitingol, moƴƴitingol, e nanondiral. Boom coggu petroŋ, puɗɗinooɗo sabu ɓeydagol coggu petroŋ (ko ɓuri heewde e ngalu leydi ndii) e nder luumo winndereejo e hitaande 1973, ɓeydi mbaawka laamu fedde ndee e ƴettude ɗeen golle.
Wonno ko jokkere enɗam hakkunde Diiwaan Fuɗnaange e laamu fedde toppitiinde ko fayti e worgo, tawi ko Gowon ardii ɗum. Ñalnde 4–5 lewru Yarkomaa 1967, e dow ɗaɓɓaande hooreejo leydi Biafran, hono Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu, ngam hawrude e jeewte tan ko e leydi ndi alaa ko woni e mum, batu ngu Gowon, Ojukwu e terɗe goɗɗe e nder Goomu Toowngu Konu nguu tawtoraama, yuɓɓinaama to Aburi to leydi Gana, faandaare mum hollitaama ko ngam haɓaade leydi Nijeer fedde diiwanuuji. Dañal ngalɗoo batu ko nanondiral Aburi. Nanondiral Aburi ngal yi’aani lewru, sibu laamu ngu Gowon ardii ngu ina joginoo miijo mawngo e ngalu potngu heɓeede, haa teeŋti noon e ngalu petroŋ ngu ina ɗaminaa maa ɓeydo sibu ko resooji njiytaa e nokku hee e nder cagataagal kitaale 1960. Wi'aama walaa ko laarani tabitinki, Gowon e Ojukwu fuu ɗon mari anndal dow ko laarani limngal petrolji mawɗi nder nokkuure nde'e, nde hannde mawni haa laati limngal faggudu lesdi Naajeeriya.
Naatgol hakkunde hirnaange hitaande 1967
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E nder doggol ngam ƴeewtaade batte laamu Ojukwu to Fuɗnaange, Gowon anndinii ñalnde 5 lewru Mbooy hitaande 1967 feccere diiwanuuji tati Naajeeriya ɗii e nder diiwanuuji 12 : Diiwanuuji Fuɗnaange-rewo, Diiwanuuji Fuɗnaange-rewo, Diiwanuuji Kano, Diiwanuuji Fuɗnaange-Cakaari, Diiwanuuji Benue-Plateau, Diiwanuuji Kwaster, Diiwanuuji LadW e Diiwanuuji Hirnaange Diiwaan Fuɗnaange Ojukwu, Dowla Rivers, Dowla Fuɗnaange-rewo, e Dowla Fuɗnaange-Caka. Dowlaaji ɗi ngonaa Igbo en Fuɗnaange-Fuɗnaange e Maayooji ɗi njoginoo restoraaji petroŋ e jokkondiral e maayo, ndartinaama ngam seerndude nokkuuji Igbo en ɗii no dowri Fuɗnaange-Cakaari nii.Gooto e geɗe luulndiiɗe ɗeeɗoo golle ko Gowon ƴettiti Port Harcourt, wuro mawngo e nder Niger Delta e Ikwejares Fuɗnaange, e nder Ikwejares Sud, e nder leydi Niger Reserves Naajeeriya ɓurduɗe mawnugo, nder lesdi Rivers kesum, ɗon semmbiɗina ɗuuɗal yimɓe Igbo'en wurooɓe ton. Doggol heewɓe e maɓɓe ngarta e gure mum en to "Igbo heartland" to Fuɗnaange leydi Nijeer ɗo ɓe njiyri ɓurde kisal, ina tuumaa ko luural wonande politik Gowon "no victor, no vanquished", nde wonnoo e joofnirde wolde ndee, jawdi ndi ɓe ngoppi ndii, ko ɓiɓɓe leydi Rivers State mbiyata ɗum.
Hakkunde darorɗe lewru sulyee 1967, konu fedde nde e konu leydi Nijeer nanngi duunde Bonny e nder diiwaan Niiseer, ɓe keɓi heen doole mum en e nokkuuji Shell-BP baɗɗi faayiida. Golle ɗee puɗɗii kadi e lewru mee 1968, nde Nijeer heɓti Port Harcourt. Koɗki mayri bonniino, ina haani feewnireede. Pewnugol e njeeygu petroŋ ina jokki, kono ko e tolno les. Timmingol e hitaande 1969 terminal keso to Forçados addani peewnugol ngol ɓeydaade gila e 142 000 barel/ñalngu e hitaande 1958 haa 540 000 barel/ñalngu e hitaande 1969. E hitaande 1970, ngolɗoo limoore ɓeydiima laabi ɗiɗi haa 1,08 miliyoŋ barel/ñalngu.
Leƴƴi tokoosi e nder diiwaan Fuɗnaange ɗii, ɓuri waawde wonde ko ɗi ngonaa sanguine en e ko fayti e seertude, sibu ɗum firtata ko wuurde e nder ko ɓe cikkata ko leñol ngol Igbo en ɓuri heewde. Woɓɓe ɓe naa Igbo'en jooɗiiɓe nder diiwal Fuunaange, ɓe ɗon ƴama ballal cemmbiɗngal haa hare Biafra, malla boo ɓe mballiri bannge fedde nde ngam ɓe nasta nder konu Naajeeriya, ɓe hokka ɗum anndal dow kuuɗe konu Biafran. Kono won heen mbaɗii geɗe tiiɗɗe e laamu Biafra, tawi N.U. Akpan ina woni Sekereteer laamu nguu, Lietnaa Kolonel (caggal ɗuum Major-Seneraal) Philip Effiong, ina woni hooreejo konu Biafra e woɗɓe hono mawɓe Bassey e Graham-Douglas ina ngondi e golle maantiniiɗe goɗɗe.
Ñalnde 30 mee 1967, Ojukwu jaabtii bayyinaango Gowon ngoo, o bayyini seertude Diiwaan Fuɗnaange oo, mo nganndu-ɗaa hannde ko Republique de Biafra. Ɗumɗoon noon ko ngam fuɗɗoraade hare duumotoonde fotde lebbi 30, e yiyde maayde ko ina tolnoo e 100 000 soldaat fedde ndee e miliyoŋaaji tati hareeji e siwil en Biafran, ko ɓuri heewde e maɓɓe maayi ko e heege e nder njiimaandi leydi Nijeer. Hare nden yi'i yaajingo mawngo nder konu Naajeeriya nder mawnugo e ɓesdaari mawɗum nder softugo konu lesdi Naajeeriya, nden boo konu lesdi Naajeeriya jibinaama nder wolde nden. Kono, luural mawngal ina taarii golle weeyo ɗe konu leydi Najeriya, nde tawnoo hoɗɓe heewɓe e leydi Biafra, ina jeyaa heen gollotooɓe Croix-Rouge, misiyoŋaaji janani e jaayndiyankooɓe, ina tuuma konu leydi Najeriya ina jokki e haɓaade yimɓe siwil en, nokkuuji ballondiral e nokkuuji luumooji. Gowon yedditii ɗeen haalaaji e dow deeƴre, yantude e haalaaji ɗi konu makko waɗi ko wayi no warngooji, warngooji keewɗi e yimɓe siwil en e loppitgol keewngol e nokkuuji ɗi ɓe keɓi ɗii ; kono gooto e komanndaaji makko e sahaa wolde, hono Benjamin Adekunle ina wayi no rokkii heen seeɗa hoolaare e ɗeen haalaaji e nder deftere mum, tawi ina yaafnoo ɗum en wonde ko geɗe wolde ɗe ngalaa nafoore.
"Alaa jaaliiɗo, alaa jaaliiɗo"
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon e hitaande 1966
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Hare ndee joofi ko ñalnde 13 lewru bowte hitaande 1970, nde Kolonel Olusegun Obasanjo jaɓi dokkugol konu Biafran. Janngo mum, Obasanjo hollitii ngonka kaa e rajo gonnooɗo rebel en Rajo Biafra Enugu. Gowon caggal ɗuum waɗi konngol mum lollungol "alaa jaaliiɗo, alaa foolɗo", o rewi heen ko yaafuya wonande ko ɓuri heewde e tawtoranooɓe fitinaaji Biafra, kam e porogaraam "Njoɓdi, moƴƴitingol, e moƴƴitingol", ngam feewnude bonneede mawɗe baɗnooɗe e duuɓi dufragi e nder dufragi konno. Won e ɗeen golle meeɗaa yaltude e alluwal diidi. Ko jiidaa e ɗuum, politik laamu Gen. Gowon ngam accude tan ko 20 pounds wonande Biafrannaaɓe jogiiɓe konte banke e nder leydi Nijeer ko adii wolde, tawa ko e dow ballal kaalis gooto, ko ɗum huunde nde liggotooɓe ballal caggal leydi e nokkuuji ɗii fof njiyti ɗum, sibu ɗum addani Bifrannaaɓe waɗde ko heewi e ñamaale, loppitgol e wuyɓe e nder nokku hee caggal wolde nde.
Kuulal goɗngal ngal Gowon waɗi e tolno boom petroŋ ko jogaade ko won e yimɓe cikkata ko batte bonɗe e faggudu leydi Najeriya e nder duuɓi garooji ɗii, hay so tawii noon batte mum ko yaawi ina famɗi no feewi – dekere makko indigenization e hitaande 1972, nde hollitii geɗe keewɗe e faggudu leydi Najeriya ko ɓuri rulimign out- tawtoreede jananɓe e fannuuji keewɗi goɗɗi. Ndee ɗoo yamiroore rokkii nafooje winndereyankooje to Naajeeriyankooɓe heewɓe jokkondirɓe no feewi kono hollitii wonde ina bonna no feewi e njulaagu ngu wonaa petroŋ e nder faggudu Naajeeriya.
Duuɓi ɓaawo konu lesdi Naajeeriya yi’i Naajeeriya heɓi nasaraaku cemmbiɗinki, cemmbiɗinki petroŋ, cemmbiɗinki faggudu nder wakkati man, kuuɗe laamu lesdi Naajeeriya mawni haa ko meeɗaay heɓuki, bee nanta ɓesdugo ceede ko heɓata nder ceede petroŋ. Kono kadi, ooɗoo sahaa yiytii ɓeydagol jaawngol e njulaagu, ko ɓuri heewde e njulaagu, e nder ardiiɓe laamu fedde ndee ; e hay so tawii hooreejo leydi ndii e hoore mum, hono Seneraal Gowon, meeɗaa yiyeede e golle bonɗe ɗee, omo heewi tuumeede wonde omo ɓuuɓna golle gollotooɓe makko e sehilaaɓe makko.
Ñalnde 1 oktoobar 1974, e nder luural laaɓtungal e fodoore makko adannde, Gowon hollitii wonde Niiseer heddoraaki laamu siwil haa hitaande 1976, o hollitii kadi wonde ñalngu rokkude laamu nguu maa jokku haa abada. Yanti heen, sabu ɓeydagol birooji, ina woodi tuumeede ɓeydagol njulaagu. Ɓeydagol jawdi e nder leydi ndi addani ɗum en waɗde kaayitaaji naatgol fenaande. Wonno haalaaji tonngoode kaaƴe e ceene naatnaaɗe e nder leydi ndi, e Seneraal Gowon e hoore mum o wiyi e jaayndeyaagal leydi ngoɗndi wonde "caɗeele tan ɗe Naajeeriya jogii ko no o huutortoo kaalis mo o jogii oo."
Haala armada simme
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ko boni e njuɓɓudi laamu Gowon, haa arti noon e haala "armada cement" lolluka, e nder ndunngu 1975, nde porto Lagos wonti jamma, teemedde laanaaji ina njiɗi jippinde semmbe. Won ɗo, agents laamu Naajeeriya siifondirii e 68 liggotooɓe winndereyankooɓe ceertuɓe ngam yettinde fotde 20 miliyoŋ ton semmbe e nder hitaande wootere haa Lagos, hay so tawii noon porto mum ina waawi jaɓde tan ko miliyoŋ ton kargo e hitaande kala. Ko ɓuri bonde nii, nanondiral semmbe ngal moƴƴaani, ina waɗi kuule demurrage (demurrage clauses) moƴƴe no feewi wonande yeeyooɓe ɓee, ɗum firti ko bidsee oo fuɗɗiima ustaade so tawii laanaaji ɗii njooɗiima e porto ina ɗaminii jippinde (walla hay so tawii ɗi njooɗiima e portooji mum en ina ɗaminii yamiroore yahde Niiseer). Laamu leydi Naajeeriya faamaani no feewi mawnugol majjere mum haa laamorgo leydi Lagos ngo yani haa laaɓi cer, haa ko ina wona 100 000 mbuuɗu ina waawi rewde heen. Oon sahaa noon ko juuti. Eɓɓooje mayre ngam salaade nanondiral semmbeeji ɗii e waɗde kuuge kuuɓtodinɗe e kala laanaaji diwooje naatɗi e leydi ndii, haɓɓi leydi ndii e ñaawoore winndere ndee fotde duuɓi keewɗi, haa arti noon e kuulal Ñaawirde Toownde Amerik e hitaande 1983.
Liɓgol
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kabaaruuji goɗɗi: Kuudetaa leydi Nijeer e hitaande 1975
Ɗeeɗoo bonanndeeji ngaddi mettere mawnde e nder konu nguu. Ñalnde 29 sulyee 1975, nde Gowon tawtortee batu OAU to Kampala, fedde ofiseeji e gardagol kolonel Joe Nanven Garba habri wonde o foolii laamu. Fewnooɓe kuudetaa ɓee toɗɗiima brigadier Murtala Muhammed yo won hooreejo laamu kesu ngu, e brigadier Olusegun Obasanjo won cukko makko.
Ko o soldaat
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Duuɓi e nder eggol
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon caggal ɗuum yahi eggude to leydi Angalteer, ɗo o heɓi doktoraa makko. e ganndal politik nde o woni almuudo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Warwick. Hoɗorde makko ɓurnde mawnude to Angalteer woni ko e keerol worgo Londres e Hertfordshire, ɗo o wonti no feewi e nder renndo Engele en e nokku makko. O waɗii dumunna gardiiɗo ekkol e nder ekkol makko, St Mary la Virgin, Monken Hadley.
Haa warngo Murtala
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Kabaaruuji goɗɗi: 1976 eɓɓoore kuudetaa leydi Nijeer
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]E lewru feebariyee 1976, Murtala Mohammed waraa e kuudetaa mo alaa ko nafi, tawi ko Lietnaa Kolonel Buka Suka Dimka ardii ɗum, tawi ina jeyaa heen Gowon. E wiyde "konngol" Dimka, o hawri e Gowon to Londres, o heɓi ballal e makko ngam kuudetaa oo. Yanti heen, Dimka siftinii ko adii warngo mum wonde faandaare kuudetaa oo ko artirde Gowon hooreejo leydi. Ngam ko ñaawirdu kuudetaa holliti, Gowon hollitii wonde laamu leydi Najeriya ina yiɗi ɗum, o itti ɗum darnde makko tawa o alaa, o taƴaa pension makko.
Gowon yaafaama haa ragare, kanko bee hooreejo leydi Biafra gonnooɗo, Emeka Ojukwu, wakkati Republique ɗiɗaɓre lesdi Shehu Shagari. Darnde seneraal Gowon artiraaka haa hitaande 1987 kono ko seneraal Ibraahiima Babangida.
Nguurndam caggal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon e hitaande 2007
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Caggal nde o heɓi doktoraa makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Warwick, Gowon wonti porfeseer ganndal politik to duɗal jaaɓi haaɗtirde Jos e nder cakkital kitaale 1980.Gowon sosi fedde mum e hitaande 1992 ina wiyee Yakubu Gowon Centre. Fedde nde'e wi'i ɗon huuwa dow kuuje nder lesdi Naajeeriya bana laamu booɗɗum bana no nyawji nyawuuji ɗon mari haaje heɓugo nyawji SIDA, nyawuuji gine, e malaria. Yanti heen, Gen. Gowon ina jeyaa kadi e porogaraam ngam haɓaade mborosaaji Gine kam e porogaraam VIH e Fonds mondial de Geneve.
E lewru noowammbar 2020, depitee Tom Tugendhat,
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]nde o wolwanno dow laamu Naajeeriya dow cemmbiɗinki seppooji mawɗi ɗi 2020 #EndSARS, o tuumi Gowon ngam lootugo "feccere Banki lesdi Naajeeriya" ɓaawo o fooɗi laamu nder kuudetaa 1975.Haala man, ko arandeere nde o yiɗi hawtugo bee Kushop bee Matthewla, ɗon fooɗa e nder jaaynde ngenndiire mawnde wiyeteende Daily Trust sifotoonde haala ka nanndi e majjere ko wayi no "ina saɗi faamde no tergal parlemaa Angalteer teddinaaɗo fotde salte mum, waawi accude hoore mum udditaa e majjere e niɓɓiɗde tuumeede ko aldaa e daliilu, ko aldaa e hakkille e ko haawnii e tuumeede fenaande feewde e Seneraal Yakubu Gowon, the our na'mer to the for nuunɗal e nder nguurndam renndo." Caggal nde laamu Naajeeriya ɗaɓɓiti yaafuye, ɓaawo man, hukuuma lesdi Naajeeriya ɗon sendi hoore maako bee haala kan, o wi'i, "haala ka depitee on wi'i, ɗon holla miijooji laamu lesdi Naajeeriya, nden boo laamu lesdi Biritaniya walaa dabare ngam jogaago kuuɗe e haalaaji terɗe Parlemaa."
E lewru feebariyee 2024, Gowon, woni sosɗo Dental Faggudu Dowlaaji Hirnaange Afrik (ECOWAS) cakkitiiɗo wuurde, noddii fedde nde nde ittata kuuge pawaaɗe e Mali, Burkina Faso e Niiseer, ɗe laamuuji mum en ardinooɗi konu kollitii yaltude leyɗeele mum en e fedde nde ngam jaabaade kuuge ɗe.
Nguurndam neɗɗo
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Gowon resi Victoria Zakari, infirmiyee jannguɗo e hitaande 1969 e nder kewu ngu Seth Irunsewe Kale yuɓɓini to Egliis Katedraal Almasiihu, Lagos.
Ƴeew kadi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]portal Nijeer bannge
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Hare nder leydi Naajeeriya
Laamu konu Naajeeriya e hitaande 1966-79 e 1983-99
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ "General Yakubu 'Jack' Gowon at 85". The Guardian. Lagos, Nigeria. 2019-11-01. Retrieved 2024-08-29.
- ↑ Cite error: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Britannica". - ↑ "Did we really have no victor, no vanquished?". BusinessDay. Lagos, Nigeria. 2020-07-07. Retrieved 2024-07-03.
- ↑ 247ureports.com (2013-09-22). "Crimes Against Humanity: Why Yakubu Gowon And Accomplices Should Face Trial". News Ghana. Retrieved 2021-03-14.
- ↑ Wahab, Bayo (2020-01-18). "Gowon speaks on civil war, says he didn't commit any crime". Pulse Nigeria. Retrieved 2021-03-14.
- ↑ "Archbishop welcomes Nigeria's General Yakubu Gowon to Lambeth Palace". The Archbishop of Canterbury. 2016-09-16. Retrieved 2024-08-29.
- ↑ "Nigeria's unity, not negotiable, says Gowon". The Punch. 2018-10-23. Retrieved 2021-03-26.
- ↑ Adewole, Segun (2021-01-15). "Pictorial: Key actors of Nigeria's Civil War (1966-1970)". The Punch (in Engeleere). Retrieved 2025-06-11.
- ↑ "Yakubu Gowon – Nigeria's Prodigious War General". Africa 360 Degrees. Archived from the original on 2020-06-05. Retrieved 2020-05-26.
- ↑ Dibdin, Emma (2021-04-12). "Take a Deep Dive Into Royal Family History With Our Interactive Windsor Family Tree". Town & Country. Retrieved 2021-05-24.
- ↑ Daily Trust, 19 October 2004 (Chief Sunday Awoniyi).
- ↑ Forsyth, Frederick. Biafra Story, Leo Cooper, 2001. ISBN 0-85052-854-2.