Yan Taru
Dillere Yan Taru fuɗɗorii ko Nana Asma'u dan Fodio e hitaande 1838 e faandaare semmbinde e jannginde rewɓe e nder kalifaandi Sokoto e oon sahaa . Diɗɗal ngal wuuri ko e maayde sosɗo ngal, e joofgol laamu Kalifaandi e kadi e jamaanu koloñaal Nijeer, haa hannde ina woodi.
E sosde Kaliifa e hitaande 1808, Sheek Usmaan dan Fodio waɗi jannginde rewɓe dowla mum keso oo ko huunde tiiɗnde. Ummoraade e leñol Fulɓe, o mawni ko e rewɓe jannguɓe no Yumma makko e Neene makko njanngiri nii. E nder galleeji Fulbe, jannginde sukaaɓe tokosɓe jaŋde lislaam ina halfinaa rewɓe ɓee. Sheek oo hirjinii rewɓe yo tawtore lectures waajotooɓe e annduɓe. Kono ko ɓuri duuɓi capanɗe ɗiɗi caggal maayde makko, ɓiyiiko debbo biyeteeɗo Nana Asma'u fuɗɗotoo dille mum ngam jannginde rewɓe.[1]
Daartol dille ɗee
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Helmere ƴan-taru firti ko "ko hawri" walla "ɓe kawri" e ɗemngal Hausa, lingua-franca Kalifa Sokoto . Hedde hitaande 1838, Nana Asma'u e jom suudu mum Gidado, mawɗo leydi Sokoto, puɗɗii waɗde jaŋde ganndal e daartol lislaam to galle mum en to wuro Sokoto . Kamɓe ɗiɗo fof ɓe mbinndi defte keewɗe ko fayti e Sheek Usmaan e Muhammadu Bello . Ko adii fof ko e ɗemngal Arab, Nana Asma'u firti ko heewi e golle ɓooyɗe e jamaanu e ɗemngal Fulfulde e Hausa ngam ɓeydude heɓde ɗe e yimɓe ɓe ngonaa haalooɓe ɗemngal Arab. O tiiɗnii e saaktude ganndal lislaam e mbaadi laaɓtundi mbele ina weeɓi siftoreede, wonande Jajis (jannginooɓe) e almuɓɓe fof. O hoybinii fannuuji ko wayi no Aqedah, Fiqh e nafs tazkiyathul . Asma'u jannginii wonde ascetism e karallaagal janngingol rewɓe suufiyankooɓe ɓooyɓe e sifaaji e janngirɗe miñiiko Bello, kaliifa, e baaba mum Sheek Usmaan ko yeruuji potɗi reweede.

Kalaasuuji makko ɓeydii mawnude nde tawnoo rewɓe gure hoɗdiiɓe ina keewi yillaade Sokoto ngam tawtoreede ɗum en. Diɗɗal ngal ina anndaa kadi ko jannginde sukaaɓe tokosɓe. Nana Asma'u toɗɗii Jajis ɓe ngonaa rewɓe jannguɓe halfinaaɓe jannginde rewɓe. O rokki gooto fof malfa ko kañum woni wuttudu nduu ina waɗi maande aadaaji biro haɓɓaande e wutte boɗeejo. Koppi malfa ɗii mbaɗiraa ko huɗo silki laaɓngo, jogiingo mbaadi ballon ceertuɗo no ɗi njiɗiri ɓoorneede e dow turbaaji nii. Ko worɓe keewi ɓoornaade ɗe. Waziri Sokoto maayɗo ina ɓoornoo heen sahaa kala e nder ñalɗi teskinɗi. Malfa oo kadi ina jeyaa e maandeeji birooji ɗi Lima Gobir, mawɗo rewɓe dewondirɓe e Mbori . Nana Asma'u anniyaaki huutoraade malfa ngam ustude keeriindi mum, waylude ɗum gila e maande diine heeferɓe Bori, waɗta ɗum maande Lislaam. O rokki kala Jaji keso, wuttulo boɗeejo, walla wuttulo boɗeejo. Turban oo ko seede goɗɗo e mbaawka ɓoorniiɗo ɗum mo Nana Asma'u rokki kala Jaji toɗɗaaɗo.
Njawdi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Juɓɓule keewɗe jamaanu e nder Fuɗnaange Naajeeriya jogiiɗe hakkillaaji mum en ko adii fof ko jannginde rewɓe, ko wayi no Jam'iyar Matan Arewa, Rewɓe e nder Naajeeriya (WIN) e Fedde Rewɓe Juulɓe Naajeeriya (FOMWAN), limtii dille Yan Taru ko ɗum woni ko ɓe njiylotoo. Ɗee ɗoo pelle ngoni ko e ardaade ngam wallitde e waɗde kampaañ ngam ƴellitde duɗe e jaŋde moƴƴere wonande rewɓe e sukaaɓe e nder leydi Najeriya haa teeŋti e nder Fuɗnaange.
Fotde teeminanɗe ɗiɗi caggal nde dillere ndee sosaa, nde wonti winndereyankoore. Yan Taru ina jogii boowe e nder diiwanuuji keewɗi e nder leyɗeele dentuɗe Amerik ko wayi no Pennsylvania, Teksas, Alabama, Georgia, Kaliforni e Florida tawi ko teemedde rewɓe tawtortee ko almudɓe. Ɓe mballita eɓɓooji jaŋde e wellitaare renndo wonande rewɓe e nder winndere nde. Won Jaji'en woɓɓe nder duuniyaaru bana Dylia bint Hamadi Camara mo lesdi Mali inniraa Jaji ngenndiijo fedde Yan Taru Ameerika.
Tuugnorgal
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ Boyd, Jean; Last, Murray (1985). "The Role of Women as "Agents Religieux" in Sokoto". Canadian Journal of African Studies. 19 (2): 283–300. doi:10.2307/484826. ISSN 0008-3968. JSTOR 484826. Codingest (17 October 2022). "Nana Asmau and Yan Taru movement: An excellent example of women empowerment from West Africa". Islamonweb English. Retrieved 8 May 2023. Asma’u, Nana (1997). "Excerpt from: Collected works of Nana Asma'u, daughter of Usman 'dan Fodiyo (1793-1864)". Boston University Open Libraries (in Arabic).