Jump to content

Bola Tinubu

Iwde to Wikipedia
Bola Tinubu
ɓii aadama
Jinsugorko Taƴto
Ɓii-leydiyankaakuNaajeeriya Taƴto
InditirdeBola Tinubu Taƴto
SoomaBola Ahmed Tinubu Taƴto
InndeBola, Ahmed Taƴto
Innde ɓesnguTinubu Taƴto
SoomooreBAT Taƴto
Ɗuubi daygo29 Mbooy 1952 Taƴto
ƊofordeLagos Taƴto
MotherAbibatu Mogaji Taƴto
Dee/goriiwoRemi Tinubu Taƴto
ƊemngalYarbankoore Taƴto
WoldeInngilisjo, Yarbankoore Taƴto
Writing languageBritish English Taƴto
Sana'ajiaccountant, ngaɗoowo siyaasaje, Arɗiɗo Naajeeriya, businessperson Taƴto
EmployerArthur Andersen, Deloitte, GTE, Mobil Producing Nigeria, Naajeeriya Taƴto
Position heldGovernor of Lagos State, Arɗiɗo Naajeeriya, senator, Chairperson of ECOWAS Taƴto
Janngi toChicago State University Taƴto
ResidenceSuudu laamu (Villa Aso Rock) Taƴto
Member of political partyAlliance for Democracy, Action Congress of Nigeria, APC Taƴto
LenyolYimɓe Yarbanko'en Taƴto
DiinaDiina Lislaama Taƴto
Award receivedArɗiɗo Naajeeriya, Governor of Lagos State Taƴto

"Asiwaju"Bola Ahmed Adekunle Tinubu GCFR (jibinaa ko 29 lewru mars hiitande alif 1952) ko o daraniiɗo dawrugol leydi Naajeeriya, woni hooreejo leydi Naajeeriya 16ɓo e jooni gila hitaande dubi 2023.[1] O woniino guwerneer diiwaan Lagos gila hiitande alif 1999 haa 2007 e senateer diiwaan Lagos Hirnaange e nder diiwaan tataɓo.[2]

Tinubu waɗi nguurndam mum gadanal ko to fombina-fuɗnaange leydi Najeriya, caggal ɗuum o ummii o fayi leydi Amerik ɗo o janngi ko fayti e hiisa (accounting) to duɗal jaaɓi haaɗtirde Chicago State. O warti lesdi Naajeeriya nder duuɓi 1980, o huwi haa Mobil Naajeeriya bana limngal limngal, hade maako nastugo siyaasaaku bana kanndidaa senator Lagos West nder hitaande 1992 les limngal lanyol Social Democratic Party. Caggal nde dictateur militeer biyeteeɗo Sani Abacha fusi Senaa e hitaande 1993, Tinubu naati e leydi mum, o wonti daraniiɗo kampaañ ngam artirde demokaraasi e nder dingiral fedde wiyeteende National Democratic Coalition.[3]

E nder wooteeji gadani ɗi laamu Lagos waɗi caggal nde laamu nguu waɗi, Tinubu heɓiino nafoore mawnde e nder fedde wiyeteende Alliance for Democracy. Duuɓi nay caggal ɗuum, o dañii woote gardagol manndaa ɗiɗmo. Caggal nde o yalti laamu e hitaande 2007, o waɗii darnde mawnde e sosde fedde wiyeteende All Progressives Congrès e hitaande 2013. E hitaande 2023, o suɓaama hooreejo leydi, o fooli Atiku Abubakar e Peter Obi.[4]

E gardagol makko laamu nguu joofniri ko adii ballal petroŋ, e wiyde mum ko ŋakkeende ngalu,[5] fusi juɓɓule laamu keewɗe e nder juɓɓule fedde nde e gollorɗe laamu, lomtiniri ko ɓuri heewde e ardorde konu e paramilitaare, wallitii golle diiwaan oo ngam jaabaade 2025' d securé e Dental Dowlaaji Amerik e Bentat the cooperation e Bentat cooperation 2025 feewde e Dowla Islaamiyankeejo e wuurde e kuudetaa mo tuumaama.[6][7]

Nguurndam gadano

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu jibinaa ko Lagos, e nder galle juulɓe jeyaaɓe e leñol Yoruba,[8] ɓii Abibatu Mogaji, Ìyál'ọ́jà Lagos. O jaɓaama e nder binndanɗe koolniiɗe wonde o jibinaa ko e hitaande 1952;[9] ndeeɗoo hitaande jibinannde ina waɗi sahaaji luulndiiɓe politik, ɓe mbiyi ko o mawɗo no feewi. Won e lowre koolkisaande ina teskaa wonde duuɓi makko hoolkisaaka.[10][11]

Tinubu janngi haa janngirde lesre St. John, Aroloya, Lagos ko adii o yaha janngirde sukaaɓe haa Ibadan.[12] Tinubu arii leydi Amerik ko e hitaande 1975, ɗo o fuɗɗii jaŋde leslesre ko adii fof to duɗal jaaɓi haaɗtirde Richard J. Daley to Chicago, caggal ɗuum to duɗal jaaɓi haaɗtirde Chicago State ɗo o janngi ko faati e hiisa e njuɓɓudi. O golli golle keewɗe ko wayi no lootoowo diƴƴe, garde jamma e sofereeɓe taksi ngam wallitde hoore makko e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde.[13] O waɗi doggol honor dean nde o woni janngoowo leslesre e jannginde remedial class tutorials, yoga e wondiiɓe makko ina njetta lectures makko ngam ɓeydagol toɓɓe maɓɓe. Tinubu ko hooreejo fedde hiisawal duɗal jaaɓi haaɗtirde e hitaande makko mawnde. GPA makko mo o heɓi ko 3.54. Tinubu heɓi bakkaa mum ko faati e njuɓɓudi njulaagu e hitaande 1979.[14][15][16]

Fuɗɗoode golle

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Caggal nde o heɓi bak makko, Tinubu golliima e sosiyeteeji Amerik biyeteeɗi Arthur Andersen, Deloitte e GTE.[17][18] To Deloitte, o dañii humpito e golle ƴeewndo e njuɓɓudi konsulteer wonande sosiyeteeji Fortune 500. O woniino jiiloowo e fedde Saudi Aramco, gollodiiɗo mum e National Oil, o wallitii e sosde njuɓɓudi maɓɓe hiisa e ƴeewndo, o ardii kadi ƴellitaare makko adannde e kaalis.Tinubu ummiima London ɗo o heɓi gollal ngam wonde ƴeewtotooɗo petroŋ e nder leydi Angalteer hade makko naatde e fedde nde wonaa laamuyankoore (jooni Seplat Energy) ngam wonde hooreejo sosiyetee mawɗo e kaalis e nder kitaale 1980.[19][20].[21][19]

Tinubu waɗii darnde tiiɗnde e mooɓugo ceede ngam taskaramji ɓamtaare rento nder Lagos ardungal Primrose Group, hukuuma kuugal siyaasaaku ɗon ƴama waylaare mawnde nder siyaasaaku lesdi man wakkati laamu Babangida. O suɓii caggal mum naatde e politik ngam waylude golle makko keewɗe e nder Mobil.[22]

Fuɗɗoode golle politik

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Golle politik Tinubu puɗɗii ko e hitaande 1991,[23] nde o naati lannda Sosiyaalist Demokaraasi, o tawtoraama no feewi kampaañ ngam suɓaade Moshood Kashimawo Abiola.[24]

Republique tataɓo

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Winndannde mawnde: Republique Najeriya tataɓo

E hitaande 1992, o suɓaama e nder Senaa, o lomtii diiwaan Senaa Lagos West. To Asaambele ngenndi, o ardii Goomu Senaa ko faati e Bankeeji, Kaalis, Appropriation, e Kaalis.[25]

Caggal nde njeñtudi wooteeji hooreleydaagu ñalnde 12 lewru juko hitaande 1993 ustaa, Tinubu wonti tergal sosngal fedde wiyeteende NADECO, fedde nde ina moofti ballal ngam artirde demokaraasi e anndinde Abiola wonde keɓɗo woote ñalnde 12 lewru juko hitaande 1993.[26]

Egginde e hootde

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Binndanɗe mawɗe: Kawtal ngenndiwal demokaraasi (Naajeeriya) e dictature militaire e nder leydi Naajeeriya

Caggal nde o heɓi laamu e gardagol konu leydi Seneraal Sani Abacha,[27] Tinubu fotnoo ko nanngeede, nanngeede, ƴattaade, e hulɓinaade nguurndam makko, ɗum addani mo dogde leydi Najeriya ngam kisal. O woppaani, o naati e NADECO caggal leydi e nder eggude ngam jokkude haɓaade laamu demokaraasi e artirde laamu e nder leydi ndii. O yahi eggude e hitaande 1994, o arti leydi ndii e hitaande 1998 caggal maayde Abacha, ɗum addani mo waylude leydi ndii e nder leydi Najeriya nayaɓiri.[28]

E nder balɗe garooje wooteeji 1999, Bola Tinubu wonnoo ko gardiiɗo ardiiɓe fedde wiyeteende Ibraahiima Adesanya e Ayo Adebanjo.[29] O yahi haa o heɓi nasaraaku nder suɓol ardiiɓe lesdi Lagos ngam o fooli Funsho Williams e Wahab Dosunmu, gonnooɗo ministaajo kuuɗe e koɗki.[30].[31] E lewru Yarkoma hitaande 1999, o darii ngam wonde guwerneer diiwaan Lagos e dow tikket AD, o suɓaama guwerneer.

Gomnaajo lesdi Lagos (1999-2007)

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Ko o daraniiɗo dabareeji siyaasaaku, Tinubu wuuri wakkati laamu nguu, nde lannda People’s Democratic Party (PDP) heɓti laamu mawngu dow lesdi Naajeeriya, o laati Gomnaajo gooto tan suɓaama nder lesdi Naajeeriya. Ɗum addani ɓe heewde luural e laamu fedde nde PDP joginoo, haa teeŋti noon e sosde nokkuuji 37 goɗɗi ngam ƴellitde diiwaanuuji Lagos.[32] Ñaawirde toownde (Cour suprême) ƴetti kuulal ngam wallitde mo, yamiri yo kaalis laamu nokkuyankeewu leydi Lagos nanngaa.

E nder duuɓi 8 ɗi o woni e laamu, Tinubu fuɗɗiima mahde laabi kesi, ɗaɓɓuɗi ngam heblude haajuuji yimɓe leydi ndii ɓeydotooɗi yaawde. Asiwaju Bola Ahmed Tinubu, hooreejo lesdi Lagos, lesdi Naajeeriya (1999-2007), heɓi ceede ɗuuɗɗe ngam ardungal maako ngal ɗon mari bawɗe. Ɗii ɗon hawti bee Gomnati ɓurduɗum nder lesdi Naajeeriya ngam hitaande 2000 diga suudu filu Naajeeriya-Beljik, Y2002 ceede kuuɗe ɓurduɗe ngam ɓesdugo taariindi ngurdam diga ministaajo kuuɗe lesdi Naajeeriya e kawtal ONU Habitat, e Y2000 ceede laamu ɓurduɗum nder ordinateer nder Naajeeriya diga kawtal ordinateeruuji Naajeeriya . O hokkaama kadi seedantaagal Doctor Honorary of Law to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abia State University ngam darnde makko e nder demokaraasi, laamu moƴƴu, e ɓamtaare leydi Naajeeriya. Tinubu ina jogii tiitoonde laamu keewnde, ina wallita pelle karallaagal e renndo keewɗe.[33]

Tinubu, e wondude e cukko guwerneer keso, Femi Pedro, heɓiino suɓaade kadi ngam wonde guwerneer e lewru abriil 2003. Dowlaaji goɗɗi ɗii fof e nder Fuɗnaange-rewo, njippiima e lannda Demokaraasi Yimɓe e ɗeen cuɓagol.[34] O nasti nder hare bee laamu lesdi ndi Olusegun Obasanjo jogi, dow ko laarani lesdi Lagos woodi hakke sosde nokkuuje kese ngam heɓugo ko laarani ɓiɓɓe lesdi maako ɗuuɗɓe. Luural ngal waɗi laamu lesdi ndi'i hoosugo ceede ko hewti diidaaɗi lesdi nder jiha kan.[35] E nder balɗe cakkitiiɗe ɗe o woni e laamu, o woniino e hareeji jokkondirɗi e laamuuji PDP ko wayi no Adeseye Ogunlewe, gonnooɗo senateer diiwaan Lagos, wonnooɗo jaagorgal golle, e Bode George, hooreejo PDP to bannge worgo-fuɗnaange.[36]

E hitaande 2006, Tinubu etinooma wallude cukko hooreejo leydi Naajeeriya e oon sahaa, Atiku Abubakar, yo won hooreejo lannda makko keso, hono Kongres Action de Najeria (ACN). Abubakar wonnooɗo tergal lannda PDP, ko ɓooyaani koo o fotnoo ko luural e hooreejo leydi Olusegun Obasanjo ngam yiɗde Abubakar lomtaade Obasanjo e laamu. Tinubu hokki Abubakar fartaŋŋe wayluki lanndaaji e nastuki AC, hokki mo kanndidaajo lanyol maako, bee sarɗi dow kanko, Tinubu, o laatoto ardiiɗo Atiku Abubakar. Atiku salii eɓɓaande ndee, nde o wayli e AC, o suɓii kanndidaa gooto ummoriiɗo Fuɗnaange-rewo, hono senaateer Ben Obi. Hay so tawii Atiku ina doga e laamu e dow laylaytol Tinubu e nder woote ɗe, PDP ina jokki heɓde, e nder ƴaañgal leydi.[36]

Jokkondiral hakkunde Tinubu e cukko guwerneer Femi Pedro ɓeydiima tiiɗde caggal nde Pedro holliti anniya mum tawtoreede wooteeji guwerneer. Pedro ina haɓananoo wonde kanndidaa AC ngam wonde guwerneer e wooteeji 2007, kono o itti innde makko e ñalnde aset noddaango lannda. O woppi lannda Labour tawi omo jokki e darnde makko e cukko guwerneer.[37] Tinubu laamu lesdi Lagos timmini nyande 29 lewru Mayru hitaande 2007, nde lomto maako e gonnooɗo hooreejo hukuumaaji lesdi Babatunde Fashola hoosi laamu lesdi Lagos.[38][39]

Ko adii laamu (2007-2023)

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Fiilngo 2007

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

E hitaande 2009, caggal nde lannda Demokaraasi Leñol (PDP) heɓi nafoore mawnde e wooteeji lewru abriil 2007, Tinubu naati e kaaldigal ngam hawrude e lanndaaji luulndo ceertuɗi ɗii, mbaɗta ɗum "lannda mawɗo" baawɗo luulndaade PDP laamiiɗo e oon sahaa.[40] E lewru marse 2009, wonno ko haala wonde fedde ina anndaa ngam warde Tinubu.[41]

Woote hooreleydaagu 2011

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu bana hooreejo lesdi ACN, o jaɓi e peeñcu kanndidaaku hawtuki Nuhu Ribadu e Fola Adeola bana kanndidaajo ACN ngam suɓugo hooreejo lesdi e cukko hooreejo lesdi nder hitaande 2011.[42] Sahara Reporters caggal mum hollitii wonde Tinubu waɗii nanondiral e laamu Jonathan ngam wallitde mo e suɓaade mo e nokku makko walla o fotnoo waɗde ñaawoore fenaande nde laamu fedde ndee fawi e dow makko e dow tuumeeji ɗiɗi ɗi laamu fedde ndee fawi e makko ngam jaŋde makko.[43][44] Tinubu adii hebbinde ɓataakeeji kanndidaaji guwerneer e hitaande 1998 to Komiseer Suɓngo Leydi ndi, o jaɓi e fenaande wonde o janngii to duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu, Ibadan.[45] Tinubu caggal mum hollitii e nder doggol wooteeji 2015 wonde o jaɓii kanndidaagal Goodluck Jonathan sabu agenda makko mo o yi'i e peewnugol, ko ɗum huunde nde o ñaawiino ko adii ɗuum jaaynde wiyeteende Sahara Reporters.[42][46][47]

Woote hooreleydaagu 2015

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Binndanɗe mawɗe: Suɓol mawngol leydi Naajeeriya 2015 e Kongres Progressives kala

E lewru feebariyee 2013, Tinubu ina jeyaa e dawriyankooɓe heewɓe sosnooɓe lannda "luulndo mawngo" e kawral lanndaaji luulndo tati ɓurɗi mawnude e nder leydi Najeriya – Kongres Action mo Najeriya (ACN), Kongres ngam Waylude Yahrude yeeso (CPC), Lannda Leƴƴi Nijeer fof (ANPP), fedde AlllliPD Progressives (PGAAP Grand Action). lannda Demokaraasi Yimɓe laamiiɗo e oon sahaa[48] – e nder Kongres Demokaraasi (APC).[49]

E hitaande 2014, Tinubu wallitii gonnooɗo hooreejo konu leydi ndii, Seneraal Muhammadu Buhari, hooreejo fedde CPC nde APC – mo yamiri tokkugol yimɓe heewɓe e nder Fuɗnaange Naajeeriya, kadi ko adii ɗuum o tawtoraama e wooteeji 2003, 2007 e 2011 ngam wonde kanndidaa hooreejo leydi CPC[0]. Tinubu fuɗɗiima yiɗde wonde cukko hooreejo leydi Buhari kono caggal ɗuum o jaɓi Yemi Osinbajo, sehil makko e gonnooɗo komisinaajo ñaawoore.[51] E hitaande 2015, Buhari wadi APC ngam heɓugo nasaraaku, o timmini laamu PDP duuɓi 16, nden o laati arandeere nde hooreejo leydi Naajeeriya jooɗiiɗo jooni o fooli kanndidaajo luutooɓe.[52]

Tinubu yahi yeeso ngam waɗugo kuugal mawngal nder laamu Buhari, o wallitorii kuuɗe laamu nden o jokki bee jokkirgol lesdi ndi'i, ngam o ɗon mari haaje laataago hooreejo lesdi.[53] E hitaande 2019, o walli Buhari ngam suɓaade hooreejo leydi ndi, o fooli kanndidaajo PDP mo Atiku Abubakar. E hitaande 2020, caggal caɗeele nder lannda ka addani Tinubu ittude sehil mum e hooreejo lannda Adams Oshiomole, ina sikkaa ko ɗum waɗi ko ngam ustude darnde Tinubu ngam wonde hooreejo leydi ko adii hitaande 2023.[54]

Woote hooreleydaagu 2023

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Winndannde mawnde: Suɓol hooreejo leydi Najeriya 2023

Ñalnde 10 lewru bowte hitaande 2022, Tinubu waɗii bayyinaango mum e dow sarɗi ngam suɓaade hooreejo leydi.[55][56][57] Ñalnde 8 lewru juko hitaande 2022, Tinubu heɓi wooteeji kawral lannda APC laamu nguu, o heɓi 1 271, o fooli cukko hooreejo leydi Yemi Osinbajo e Rotimi Amaechi ɓe keɓi 235 e 316.[58]

Ñalnde 1 marse 2023, INEC hollitii Tinubu ko kañum heɓi jaaliiɗo e woote hooreleydaagu 2023.[59] O bayyinaama hooreejo leydi caggal nde o heɓi 8 794 726 woote ngam foolde luutndiiɓe makko. O ƴetti 36,6 e nder teemedere woote ɗee, o suɓii ko famɗi fof 25 e nder teemedere e nder diiwanuuji 28, ko seeɗa tan o heɓi ngam heɓde hooreejo leydi e nder daawal gootal.[60] Koolaaɗo kuuɓal makko ɗiɗaɓo biyeteeɗo Atiku Abubakar, mo lannda luulndo (PDP) heɓi 6 984 520 woote. Peter Obi, mo lannda Labour, heɓi 6 101 533 woote ngam arde tataɓo.[61]

Woote kuuɓtodinɗe ɗee teskaama e fuɗɗoode ko heewi e wooteeji ɗii, e ŋakkeende wooteeji jam. Nde marsaama e ciimtol soodgol wooteeji, hulɓinaade wootooɓe, njanguuji e nokkuuji wooteeji e nder nokkuuji goɗɗi, e ardiiɓe wooteeji ɗi ngonaa e waktuuji mum en wondude e tuumeede fenaande laaɓtunde;[62][63] ngam ɓeydude geɗe e hoolaare e wooteeji ɗii, ardiiɓe Komisariyaa Wootooɓe Ngenndiijo Jeytaare viewing portvious result to EC tabitinaama maa waɗ e ñalawma woote.[64][65][66] No njeñtudi leydi ndii fuɗɗiri anndineede ñalnde 26 feebariyee to nokku college ngenndiijo to Abuja, luulndo ngoo feeñii nde tawnoo doggi njeñtudi ɗii njoɓaaka haa jooni ko adii anndinde ɗum en no sariya yamiri nii.[67][68] Ɗee geɗe wondude e haalaaji cemmbinɗi INEC ummoraade e ƴeewooɓe e pelle renndo siwil, addani kampaañ Abubakar, Obi, e Kwankwaso naamnaade, caggal ɗuum jaɓa e dow laabi njeñtudi wooteeji bayyinaaɗi ɗii haa ñalnde 28 feebariyee.[69][70][71][72] Kampaañiji luulndo tati mawɗi ɗii fof, ko jiidaa e won e pelle renndo siwil e gonnooɗo hooreejo leydi Olusegun Obasanjo, noddii komisiyoŋ oo yo yuɓɓin woote ɗee sabu fenaande e fitinaaji.[73][74][75][76][77] E nder ɗuum, kampaañ Tinubu yetti komisiyoŋ oo, o noddii nanngugol haalooɓe PDP ngam "waɗde fitinaaji."[78] Subaka law 1 mars, hooreejo INEC, Mahmood Yakubu, hollitii Tinubu ko kañum woni jaaliiɗo caggal nde njeñtudi dowri ndii fof hawraa.[79] E nder jaabawol, Abubakar, Obi, e Kwankwaso njaɓaani, ɓe kuniima luulndaade njeñtudi ndii.[80][81][82]

Hooreejo leydi (2023–hannde)

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Joɗnde Tinubu e jaagorgal leydi Angalteer ko feewti e caggal leydi, hono James Cleverly (lewru ut 2023)

Tinubu fuɗɗi laamu lesdi Naajeeriya nyande 29 lewru Mayru hitaande 2023. O hunni hooreejo lesdi Naajeeriya diga hooreejo kiitaaji Olukayode Ariwoola wakkati 10:41 (WAT) haa juulde udditgol laamu maako haa Eagle Square haa Abuja.[83] Laamu makko, nde laɓɓini caɗeele sariya luulndo ngoo caggal wooteeji marse, ina jaɓee no feewi tawa hay gooto luulndaaki ɗum, ina jogii kadi laabi sariyaaji winndereeji.[84] Hooreeɓe leyɗeele e laamuuji keewɗi tawtoraama kewu nguu.[85] Tinubu hokkaama teddungal mawngal nder lesdi ndi'i, ko ardiiɗo lesdi ndi'i, Muhammadu Buhari, nden cukko hooreejo lesdi Kashim Shettima hokkaama tedduŋgal ɗiɗaɓal dow ko laarani ardiiɗo lesdi Naajeeriya, nyande 25 lewru Mayru hitaande 2023.

Peewnugol faggudu

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu e nder konngol mum gadanol, hollitii ittugol ballal laamu nguu e petroŋ. Haala ka o wi'i nder yewtere maako arandeere, waɗi soodugo kulniiɗum arandejum e ɓesdugo ceede nder jemmaare woore haa nokkuuje pompiyeeje nder lesdi Naajeeriya. Senndikaa ngenndiijo gollooɓe NLC noddii seppooji e seppooji e nder leydi ndii fof ngam ɓeydude coggu petroŋ, ɗum noon caggal ɗuum ɓe ngoppitaa e nder kaaldigal jokkiingal e wakili’en laamu. Ballal laamu dow nyaamdu petrol waɗi ƴiiƴam dow ceede laamu lesdi Naajeeriya nder duuɓi cappanɗe jowi nden ittugo man ɗon mari bawɗe mawɗe haa Banki Adunaaru ngam faggudu Naajeeriya. Ñalnde 29 lewru Mbooy hitaande 2023, Tinubu timminii ballal coodguuli petroŋ gonɗi e leydi Naajeeriya, ɗum addani privatisation e nder gollorɗe petroŋ Naajeeriya. Ballal ngal waɗiino laamu Naajeeriya miliyaaruuji 10 dolaar hitaande kala e sahaa nde Tinubu timmini ɗum.

Hooreejo leydi Tinubu, jamma 9 lewru juko, dartini golle Godwin Emefiele, hooreejo lesdi Naajeeriya. Emefiele's suspension woni ɗiɗaɓre nde hooreejo banki apex nder taariiha maako itti hooreejo lesdi Naajeeriya. Emefiele nanngaama e juuɗe polis sirlu leydi Najeriya SSS to Lagos ngam yiɗde dogde leydi ndii fayde leydi Benin. Sosde ɗum yiytaa ko no ƴellitaare moƴƴere. Emefiele ko banke konservatiif mo limtaa e duɗal ɓooyngal ngam ƴellitde naira Najeriya. Emefiele lomtinaama e gooto e depiteeji makko ɓurɗi faggudu liberal Folashodun Adebisi ngam wonde guwerneer gardiiɗo Banke mawɗo leydi Najeriya e nder bayyinaango hooreejo leydi ndii "jokkondiral e wiɗtooji jokkiiɗi e biro makko e peeje peewnaaɗe e nder fannu kaalis faggudu".[98] Sosde e caggal mum nanngugol Emefiele e juuɗe polis sirlu ngam tuumeede kaalis ownugol ina yi’ee wonde ko huunde nde woɗɗaani e miijooji makko e politikaaji makko e banki apex e eɓɓooji makko e nder laamu ko wayi no arbitrage e les laamu Buhari e waylude kaalis Najeriya. Kono won ƴeewooɓe teskiima darnde politik e nder darnugol Emefiele e nder njuɓɓudi cuuɗiindi ngam ɓeydude njoɓdi ñamaale laamu nguu gila e 5% haa 15% rewrude e laabi e peeje ñalnde aset 10 lewru nduu, ñalnde 16 lewru nduu.

E caggal dartagol makko, banke apex balɗe joyi caggal ɗuum ñalnde 14 lewru nduu ittii denndaangal kuule njulaagu kaalis caggal leydi, o acci kaalis leydi ndii ina ustoo haa ɓurta lesɗude e nder luumo hee. Ko ɗum waɗi, hay so wonaa ko meeɗaa waɗde, hollitii ko ɗaminaa caggal nde dartinaa. Tinubu's reforms ceede yi'aama bana ko ɓuri laamu SAP 1986 ngam o yiɗi ɓesdugo faggudu lesdi Naajeeriya e ceede laamu diga wartugo demokaraasi duuɓi cappanɗe ɗiɗi ko adii. Ñalnde 15 lewru nduu, hooreejo leydi Tinubu udditi batu faggudu ngenndi ngu cukko hooreejo leydi Shettima ardii. Diiso ngoo ina jogii yamiroore wasiyaade hooreejo leydi ndii e geɗe faggudu, ina waɗi guwerneer banke mawɗo oo e denndaangal guwerneeruuji dowlaaji fedde nde. Sehil Tinubu ɓadiiɗo, banke njulaagu Wale Edun, woni laamɗo politik kaalis.

Kabinee e toɗɗagol

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Hooreejo leydi Tinubu toɗɗiima ñalnde 3 lewru nduu, senaateer George Akume yo won hooreejo laamu fedde nde, Femi Gbajabiamila yo won hooreejo gollordu hooreejo leydi ndii. Tinubu darni hooreejo EFCC Abdulrasheed Bawa nyande 9 lewru Juko nden polis'en sirru Naajeeriya nanngi mo ngam o huuwi bee kuugal maako nyalde woore ɓaawo kawtal hakkunde hukuumaaji SSS e EFCC haa Lagos.Darnde makko hono no Emefiele nii, ina waɗi fenaande no feewi nde tawnoo Bawa ina joginoo Tinubu e nder wiɗto.Bawa lomtii ko Abdulkarim Chukkol, hooreejo EFCC.

Hooreejo leydi Tinubu ñalnde 19 lewru nduu hollitii Mallam Nuhu Ribadu ko jaagorgal kisal leydi ndii. Toɗɗagol Nuhu Ribadu, gonnooɗo polis, yi’aama no waylo waylo mawngo diga hukuumaaji konu ɗi ɓooyi laamaago kuuɗe kisal lesdi Naajeeriya.[114] Hooreejo leydi Tinubu laɓɓini ardungal denndaangal konu nguu e konu nguu ñalnde 19 lewru nduu nde o woppi golle ɗee ko ina tolnoo e teemedere e capanɗe joyi seneraaluuji mawɗi. Tiitoonde kisal leydi e les Tinubu ina ɗaminaa maa ardo ɗum e njiimaandi siwil en e les njiimaandi Ofis Jaagorgal Kisal Ngenndiwal, ko fedde doosgal leydi sosaande e hitaande 1993.

Tinubu hay so wayliima no feewi e politikaaji kaalis e kaalis, o alaa tawo ko jogori sosde kabine makko. O waɗii noddaali ngam laamu kawral ngam addude ardiiɓe luulndo les makko. Waylo doosgal leydi ndi hooreejo leydi ndii ƴetti, waɗii kuule ngam toɗɗaade jaagorɗe e nder balɗe capanɗe jeegom gadane ɗe o woni e laamu. Tinubu fusi boarduuji ministeeruuji fuu, departemaaji e hukuumaaji lesdi Naajeeriya nyande 19 lewru Juko. Nde o waɗi lewru wooturu e laamu e joofnirde wooteeji ardorde parlemaa Tinubu ina haɗi ɗum neldude noddaango jaagorɗe to Senaa ngam heɗaade ɗum ko adii ñalnde 29 lewru juko. Ñalnde 16 lewru feebariyee hitaande 2024, Tinubu toɗɗii Oyetunde Oladimeji Ojo, dewbo ɓiyiiko debbo biyeteeɗo Folashade Tinubu, yo won hooreejo fedde toppitiinde koɗki leydi ndii, ɗum addani ɗum ñiŋde ko wiyetee ko jom suudu mum.

Ñalnde 29 lewru Mbooy hitaande 2024, Tinubu siifondirii e sariya kuulal ƴettugol leydi Nijeer, We Hail Thee, ko ɗum woni jimɗi ngenndiiji leydi ndii gila 1960 haa 1978, ngam wonde jimɗi ngenndiiji mum, lomtii Arise, O Banndiraaɓe. Tinubu anndini dowla dow Rivers State ngam ittugo guwerneer man, o lomtina mo bee ardiiɗo toɗɗaaɗo.Movement oo ina ñiŋaa no feewi sabu ko ɗum huunde nde fotaani wonde e doosɗe leydi.

Feere kuudetaa

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

E darorɗe lewru Seeɗto 2025, kuudetaa baɗaaɗo e laamu Tinubu mo humpitooji konu leydi Naajeeriya udditi, mo Sahara Reporters yaltini ɗum. Kewu konu ñalngu jeytaare potngu waɗeede ñalnde 1 ut 2025 dartinaama, ofiseeji konu sappo e jeegom nanngaama e juuɗe Agency Intelligence Defense ina heen seneraal brigadier, kolonel, lietnaa kolonel nayi, majoruuji joy, kapiteen ɗiɗo e squadre an hooreejo. Ciimtol gadanol ngol ko feewti e fedde nde, militeer en ɓee njaɓaani ɗum, ɓe ustii nanngugol ngol ko no diisnondiral nii. Feere nde ina wiyee ina waɗi ofiseeji ƴettugol leydi to bannge worgo ɗi Kolonel Mohammed Ma'aji ardii, ina heen ofisee jokkondirɗo e biro jaagorgal kisal ngenndiwal e ballal kaalis ummoraade e gonnooɗo guwerneer e jaagorgal petroŋ Timipre Slyva. Fedde nde ina anniyii foolde laamu fedde ndee e dow fenaande ñalnde 25 lewru nduu, e warde hooreejo leydi ndii e jagge laamu toowɗe keewɗe. Tinubu lomtii mawɓe konu ñalnde 18 lewru nduu, Seneraal Olufemi Oluyede toɗɗaa mawɗo konu, wiɗtooji ina njokki haa jooni.

Feere siwil

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Winndannde mawnde: 2025 Amerik yanii e leydi Nijeer E fuɗɗoode lewru Noowammbar 2025, Donald Trump, hooreejo leydi Amerik, yamiri konu Amerik yo heblo ngam waɗde konu e nder leydi Najeriya. Trump hollitii warngooji bonɗi ɗi tuumaama ina mbaɗa e Kerecee’en e ko tuumaa ko bonnude ndimaagu diine, ko ɗum addani mo suɓaade leydi Nijeer “leydi ɓurndi teeŋtude” sabu waasde jogaade doole ngam haɓaade hareeji bonɗi hakkunde renndo e diineeji e nder leydi ndi, tawi ko lislaamnaaɓe, bandiiji, ekstremist en e hareeji hakkunde durooɓe e remooɓe]Hooreejo leydi Naajeeriya, Tinubu, salii ko Trump tuumi koo, o haali ko fayti e darnde laamu Naajeeriya ngam reende ɓiɓɓe leydi mum tawa ko e diine.

Ñalnde 25 lewru Duujal hitaande 2025, e dow ɗaɓɓaande laamu Tinubu, leyɗeele dentuɗe Amerik mbaɗii seppo ngam haɓde e Dowla Islaamiyankeejo to worgo-fuɗnaange leydi Najeriya. Hooreejo leydi Amerika Donald Trump, wi'i Amerika fiɗi ngam reenugo Masiihiŋko'en diga fitinaaji diinaaji ɗi ɓe ɗon mari haa woyla lesdi Naajeeriya, fijirde nde'e woni arandeere konu lesdi Naajeeriya ɓaawo jeytaare lesdi Naajeeriya.

Politik caggal leydi

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu fuɗɗii njillu mum gadano e nder leydi Najeriya to Pari ñalnde 21 lewru nduu ngam tawtoreede batu kaalis winndereyankeewu ngu yuɓɓinaa to Palais Brongniart tuggi 22 haa 24 lewru nduu. O ummii Pari o fayi London e "njillu keeriiɗo" ɗo o hawri e hooreejo makko Muhammadu Buhari.

E lewru ut 2023, o wiyi yo konu Naajeeriya naat e leydi Nijeer e nder kiris Nijeer 2023.Ɗum noon luulndo ngoo ñiŋi ɗum.

E lewru Duujal 2025, Tinubu hokki konu lesdi Naajeeriya yamiroore ngam waɗuki kuuɗe konu nder lesdi Benin ngam wallugo laamu lesdi man ɓaawo kuudetaa dow hooreejo lesdi Patrice Talon.

E lewru mee 2026, Tinubu fuɗɗii njillu balɗe tati to Farayse ngam hawritde e jom jawɗeele en winndere ndee ngam faddaade peeje faggudu makko.

Miijo e natal renndo

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu e nder nguurndam mum politik fof ina joginoo darnde tiiɗnde e nder politik e faggudu. Miijo Tinubu e yahrude yeeso ina waɗi nafooje potal, nuunɗal renndo, ndimaagu, e anndinde hakkeeji teskinɗi. O yi’i dowla man bana daraniiɗo welwelo jama’aare e nastugo nder rento Naajeeriya bana ko haani ngam tabitinki potal, gooŋgaaku, e kawtal rento.Ndee ɗoo miijo woɗɗaani no feewi e golle makko demokaraasi e nder laamu diineeji e nder leydi Najeriya.

Yiyngooji faggudu

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Hooreejo leydi makko e politik faggudu makko, ganndiraaɗo Tinubunomics, ina ɗaminaa maa won yaltugol politik-miijooji e Buharism, hay so tawii noon ko ɓuri heewde e annduɓe faggudu winndere ndee ina ngoɗɗi tawo sifaa ngal yaltugol to bannge faggudu ; reformeeji e lewru makko adanndu e laamu hollirii yaltude e njuɓɓudi laamu ɓennundi. Banki Duniyaaru e FMI holli haaje laamu garoowo ngam tabitinki kuuɗe makro-structural dow limngal limngal limngal limngal 1980 ngam rewtinki faggudu lesdi Naajeeriya nder limngal limngal limngal lesdi Naajeeriya.Tinubunomiks hollitaama e deftere nde o winndi e Brian Browne, konsul mawɗo Amerik to Lagos.

Lion Bourdillon

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Winndannde mawnde: Lion Bourdillon Tinubu ina anndiraa no feewi wonde "Baaba Lagos".Darnde makko e doolnude ɓoggi wuro-dowla mawɗo oo feeñninaama e nder filmo biyeteeɗo The Lion of Bourdillon, filmo 2015 holliroowo darnde Tinubu e politik e kaalis dowla wuro ngoo. Tinubu waɗii ñaawoore ₦150 miliyaar ngam ñaawde peewnoowo oo, Teleeji Afrik jeytaare (AIT). Dokimaa oo dartiima ñalnde 6 marse 2015. O etiima semmbinde golle politik ɗee, haa arti noon e lewru desaambar 2009, nde o habri wonde Fashola e Tinubu ndartinii luural e dow haala suɓaade Fashola e gardagol guwerneer Lagos e hitaande 2011, tawi Tinubuerizire ɓuri yiɗde ko com. Ko nanndi e ɗuum, hare waɗii e hitaande 2015 e dow lomto Fashola, hono Akinwunmi Ambode, o ƴetti Fashola e Tinubu, o werlii teddeendi makko timmundi caggal Ambode. Ambode lomtii Fashola, Tinubu riiwti mo, lomtii mo ko Babajide Sanwo-Olu

Tuumeede fenaande

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

E hitaande 1993, laamu Amerik ustii jawdi makko sabu ñaawoore nde wiyi wonde laamu Amerik ina jogii sabaabu potɗo » sikkude wonde konte banke Amerik Tinubu ina njogii ngalu ngu o heɓi e njulaagu heroin. O jooɗodii e laamu Amerik, o woppi fotde 460 000 dolaar caggal oon hitaande. Kaayitaaji ñaawirdu e caggal mum ciimtol ñaawoore ndee hollitii wonde o gollodiima e yeeyooɓe heroin ɗiɗo Chicago.

E lewru abriil 2007, caggal wooteeji mawɗi, kono hade guwerneer cuɓaaɗo Babatunde Fashola heɓde laamu, laamu fedde ndee addi Tinubu yeeso Biro toppitiiɗo ko fayti e njuɓɓudi laamu ngam ñaaweede sabu ko o tuumaa ko e golle ɗe ngonaa sariya e konte 16 ceertuɗe caggal leydi.

E lewru Yarkomaa 2009, Komisiyoŋ toppitiiɗo bonanndeeji faggudu e kaalis laɓɓini Tinubu e guwerneeruuji James Ibori mo diiwaan Delta e Obong Victor Attah mo diiwaan Akwa Ibom ngam tuumeede warngooji, njulaagu kaalis, njulaagu laamu e njulaagu laamu jowitiingu e yeeyde geɗe lowre Vmobile e hitaande 20674.E lewru suwee 2009, won ciimtol wonde polis metropolitan Angalteer ina loyndotoo njulaagu ngu laamu diiwaan Lagos waɗi e Econet (jooni Airtel). Tinubu wi'i kuugal ngal laaɓɗum, ngal nafata lesdi ndi'i, walaa hakkunde'en. Laamu leydi Naajeeriya salii ɗaɓɓaande leydi Biritaan ngam yaltinde hujjaaji potɗi huutoreede ngam ɓeydaade wiɗtude e ñaawde guwerneeruuji tati ɓooyɗi leydi Najeriya ɗii e nder ñaawirdu London.

E nder wooteeji 2019, oto bullion yiytaa ina naata e galle Tinubu to laawol Bourdillion to Ikoyi, ɗum addani mo caggal ɗuum wiyde : « miɗo jogii kaalis ɗo njiɗmi fof.

Nguurndam neɗɗo

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu resi Oluremi Tinubu, gonnooɗo senateer lomtotooɗo diiwaan senateer Lagos hakkundeejo, e hitaande 1987. Ɓe ndañi ɓiɓɓe tato, Zainab Abisola Tinubu, Habibat Tinubu e Olayinka Tinubu. O jibini ɓiɓɓe tato e jokkondiral ɓennungal, Kazeem Olajide Tinubu (12 oktoobar 1974 – 31 oktoobar 2017), Folashade Tinubu (jibinaa ko 17 lewru juko 1976) e Oluwaseyi Tinubu (jibinaa ko 13 oktoobar 1985). Yumma Tinubu, Abibatu Mogaji, sankii ñalnde 15 lewru juko hitaande 2013, tawi omo yahra e duuɓi 96. Ñalnde 31 lewru nduu hitaande 2017, ɓiyiiko biyeteeɗo Jide Tinubu sankii to Londres. Tinubu ko juulɗo.

Teddungal e paabi

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Teddungal ngenndiwal

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Naajeeriya:

Komanda mawɗo fedde nde (GCFR) (25 mee 2023)

Tiitooɗe aadaaji

[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]

Tinubu ina jogii laamuuji ɗiɗi aadaaji ; ko kanko woni "Asiwaju" Lagos e "Jagaba" Emira Borgu e nder Dowla Nijeer.[176]

Jigi Bola

Doggol hooreeɓe leyɗeele e laamu hannde

Doggol hooreeɓe gollordu e dow tolno jaɓgol

  1. ↑ Majeed, Bakare (2023-05-29). "PROFILE: Bola Tinubu: The Kingmaker becomes Nigeria's President, 16th Leader". Premium Times Nigeria (in Engeleere). Retrieved 2023-05-29.
  2. ↑ nigerianleaders (2024-08-23). "List Of Lagos State Governors And Their Deputies (1999-Present)". Nigerian Leaders (in Engeleere). Retrieved 2026-04-05.
  3. ↑ Fasan, Olu (2022-07-25). "For Tinubu, his 'lifelong ambition' trumps the unity of Nigeria". Businessday NG (in Engeleere). Retrieved 2026-04-05.
  4. ↑ Chioma, Unini (2023-02-28). "#NigeriaElections2023: Final Results of 2023 Presidential Election [As Declared By INEC]". TheNigeriaLawyer (in Engeleere). Retrieved 2026-04-05.
  5. ↑ "Nigerian petrol prices reach record high after subsidy removal". www.aljazeera.com (in Engeleere). Retrieved 2025-02-23.
  6. ↑ Lee, David D. "Nigeria says it deployed jets, troops to Benin to 'dislodge coup plotters'". Al Jazeera (in Engeleere). Retrieved 2026-04-05.
  7. ↑ "Alleged Coup: Military Hands Over Report To Tinubu". Daily Trust (in Engeleere). 2026-01-26. Retrieved 2026-04-05.
  8. ↑ Ngutjinazo, Okeri (May 29, 2023). "Who is Bola Tinubu, Nigeria's new president?". Deutsche Welt.
  9. ↑ Burke, Jason (24 February 2023). "'Godfather of Lagos' is the man to beat in pivotal Nigerian election". The Guardian.
  10. ↑ Richard Assheton. "Nigerian presidential candidate 'proves he's fit for office' — on exercise bike".
  11. ↑ Amaechi, Ikechukwu (30 June 2022). "Tinubu and the certificate scandal that refuses to die". Vanguard. Archived from the original on 7 July 2022. Retrieved 8 July 2022.
  12. ↑ "Bola Tinubu Biography: Life Story and Age Accomplishments of Asiwaju". buzznigeria.com. 27 July 2022. Retrieved 2023-05-29.
  13. ↑ "Asiwaju Bola Tinubu - Profile". 2011-07-23. Archived from the original on 23 July 2011. Retrieved 2024-12-23.CS1 maint: unfit url (link)
  14. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "asiwajubolatinubu_2011-07-232".
  15. ↑ Ufuoma, Vincent (27 June 2022). "Chicago University replies ICIR on Tinubu's controversial certificate". International Centre for Investigative Reporting. Archived from the original on 8 July 2022. Retrieved 8 July 2022.
  16. ↑ Ade, Adesomoju (2023-10-05). "Chicago varsity confirms Tinubu's graduation, identity, inconsistent on certificate submitted to INEC". Premium Times. Archived from the original on 2023-10-08. Retrieved 2025-02-17.
  17. ↑ "My Profile". Asiwaju Bola Tinubu. Archived from the original on 23 July 2011. Retrieved 24 December 2009.CS1 maint: unfit url (link)
  18. ↑ "How I made my first million dollars in America - Bola Tinubu reveals". GhanaWeb (in Engeleere). 1 July 2022. Retrieved 8 July 2023.
  19. 1 2 "My education, career at Deloitte, Mobil, others - Tinubu" (in Engeleere). Retrieved 2024-12-23.
  20. ↑ "Seplat Energy Plc ("Seplat Energy" or the "Company") Completion of the Acquisition of MPNU" (PDF). 12 Dec 2024.
  21. ↑ Barnaby Phillips (20 February 1999). "Lagos hopes for change". BBC News. Archived from the original on 9 January 2010. Retrieved 24 December 2009.
  22. ↑ Ololade, Olatunji (2023-03-03). "Tinubu: President-elect against all odds". The Nation Newspaper (in Engeleere). Retrieved 2024-12-23.
  23. ↑ "Tinubu's house of war". TheCable (in Engeleere). 26 January 2022. Archived from the original on 24 February 2022. Retrieved 24 February 2022.
  24. ↑ Nation, The (2023-06-12). "Tinubu, June 12 and NADECO". The Nation Newspaper (in Engeleere). Retrieved 2026-04-07.
  25. ↑ "YORUBA LEADERSHIP: THE CAP AND THE SHOES FIT ASIWAJU BOLA TINUBU". NigeriaWorld. 4 May 2008. Archived from the original on 27 September 2011. Retrieved 24 December 2009.
  26. ↑ 247ureports (2026-04-05). "From NADECO To 2027: How Rejection Rewrote The Histories Of Tinubu, Reno Omokri, Fani-Kayode, And Bwala". 247 Ureports (in Engeleere). Retrieved 2026-04-07.
  27. ↑ Olagunju B. B. (2021-10-17). "Most Comprehensive Tinubu interview about his early life, struggles abroad, against military, governorship, others -". The NEWS. Retrieved 2023-05-30.
  28. ↑ Jide Ajani (10 October 2009). "They labelled me military mole in NADECO for nothing – Bucknor Akerele". Vanguard. Archived from the original on 27 December 2009. Retrieved 24 December 2009.
  29. ↑ Duro Onabule (14 March 2008). "Acceptable face of godfatherism?". Daily Sun. Archived from the original on 26 February 2010. Retrieved 24 December 2009.
  30. ↑ DURO ADESEKO (20 December 2008). "Why the military toppled Shagari". Daily Sun. Archived from the original on 1 February 2009. Retrieved 24 December 2009.
  31. ↑ Olusola Balogun (25 October 2009). "PDP's insatiable thirst". Daily Sun. Archived from the original on 28 November 2010. Retrieved 24 December 2009.
  32. ↑ "21 years after, Lagos Assembly to scrap 37 LCDAs created by Tinubu in major overhaul" (in Engeleere). Retrieved 2026-04-07.
  33. ↑ FEMI BABAFEMI (29 June 2005). "New road opens up Ijegun community". Archived from the original on 31 December 2006. Retrieved 24 December 2009.
  34. ↑ Olusola Balogun (6 September 2009). "One-party state: Who will stop PDP?". Daily Sun. Archived from the original on 6 January 2010. Retrieved 24 December 2009.
  35. ↑ "Tinubu and His Lifelong Ambition". This Day. Retrieved 2023-05-18.
  36. ↑ Tolu Olarewaju (17 June 2004). "Pains, anguish of Ogunlewe/George Army on Lagos roads". Daily Independent. Archived from the original on 8 November 2011. Retrieved 13 November 2009.CS1 maint: unfit url (link)