Diiwal Ekiti
| Golle imaaɗe | 1 Yarkomaa 1996 |
|---|---|
| Ɗemngal ngal sarwiisiiji leydi fu njoni haalude | Inngilisjo |
| Duungal | Afirik |
| Lesdi | Naajeeriya |
| Laamorde | Ado Ekiti |
| Nder laamoore | Naajeeriya |
| Hiiri-weeti pelle | UTC+01:00 |
| Jonde kwa'odineto | 7°40′0″N 5°15′0″E |
| Office held by the head of government | Governor of Ekiti State |
| Hooreejo leydi | Biodun Oyebanji |
| Laamu battaa en | executive council of Ekiti State |
| Laamu depitee en | Ekiti State House of Assembly |
| Owner of | Fountain FC |
| Shares border with | Diiwal Kwara, Diiwal Kogi, Ondo, Diiwal Osun |
| Replaces | Ondo |
| Laawol ngol laamu anndani | https://www.ekitistate.gov.ng/ |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Ekiti State |




Ekiti (heɗtoR) (Yoruba: Ìpínlẹ̀ Èkìtì) ko diiwaan gonɗo to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya, keerol mum ko diiwaan Kwara fotde 61 km, to Fuɗnaange-rewo diiwaan Kogi fotde 92 km, to Fuɗnaange e Fuɗnaange-rewo diiwaan Ondo fotde 84 km. Innde nde ngam yimɓe Ekiti—ɗum ko yimɓe Yoruba'en ɓe ɓuri ɗuuɗugo nder yimɓe jiha kan—Diiwal Ekiti wurtinaama diga nokkure lesdi Ondo nder hitaande 1996 nden laamorgo maako woni wuro Ado-Ekiti.[1]
Gooto nder diiwalji ɓurduɗi famɗugo e jannguki ɓurduɗi ɗuuɗugo jannginooɓe nder Naajeeriya, Ekiti woni 31ɓo ɓurduɗum mawnugo nder nokkuure nden e 30ɓo ɓurduɗum ɗuuɗugo yimɓe bee limngal yimɓe ko yotti miliyonji 3.5 haa hitaande 2022.[2] To bannge geɗe leydi, diiwaan oo ina feccii hakkunde laddeeji lesɗi Naajeeriya e nder ko ɓuri heewde e diiwaan oo e laddeeji Gine ɓurɗi yoorde–savanna mosaic to fuɗnaange. Ina jeyaa e sifaaji dowri ndii, acraeas fenaande, mona monkey, buffalo ladde, e parrot gray wondude e gooto e limlebbi simpanseeji Najeriya-Kameruun heddiiɗi ɗii e konu fotde 20 simpanseeji e nder ladde Ise nde hulɓinii no feewi.[3][4] E lewru mars 2022, diiwal Ekiti laati diiwal arandewal nder lesdi Naajeeriya ngam hoosugo lekki diiwal bana gootel nder alaamaaji maako. Ñalnde 2022, guwerneer Kayode Fayemi hollitii wonde Obeche (Triplochiton scleroxylon) suɓaama ngam wonde lekki dowri sabu darnde mum e nokku hee e nafoore mum to bannge taariindi, faggudu e pinal.[5]
Dowla Ekiti hannde oo, ko adii fof ko yimɓe Ekiti, fedde Yoruba, e fedde Yoruba Akoko, e fedde Yoruba YagbaEkiti. To bannge diine, ko ɓuri heewde e yimɓe leydi ndii (~90%) ko Kerecee’en e juulɓe ɓurɓe famɗude e aadaaji ko ina wona 5% e 5%, no mbaydiiji ɗii fof.[citation needed]
E jamaanu ko adii koloñaal, nokku mo jooni woni Dowla Ekiti oo, e sahaa gooto, ina wonnoo e les njiimaandi, hono no leƴƴi goɗɗi e nder leydi Yorubaland hannde ndii nii, e juuɗe dille imperiyaalisma Ibadan ɗe njuɓɓini e njiimaandi mum (Ibadan) e kitaale 1890, e cakkitiiɗe ɗee, Ekiticy Con the Ekidera the lafe ɗe sosi leydi ndii Kitaale 1800. Tuggi 1877 haa 1893, Fedde Ekiti (EkitiParapo) haɓii e Oyo-Ibadan e nder wolde EkitiParapo (anndiraande kadi wolde Kiriji) nde Fabunmi Okemesi-Ekiti ardii ɗum e wondude e pelle Yorubaa en Fuɗnaange goɗɗe e pelle Yorubaa en Hirnaange goɗɗe ; hare nde joofi ko e jokkere enɗam hakkunde Biritaan en hade nokku oo koloñaal e naatde e Protectorate Biritaan en to bannge worgo leydi Najeriya nde caggal mum hawri e leydi Biritaan en e hitaande 1914. Caggal jeytaare leydi ndii e hitaande 1960, nokku oo jooni-Ekiti wonnoo ko e nder diiwaan hirnaange caggal jeytaare haa hitaande 1967 nde nokku oo woni split e nder diiwaan Wester. E hitaande 1976, Dowla Hirnaange feccii, fuɗnaange diiwaan oo wonti Dowla Ondo. Duuɓi capanɗe ɗiɗi caggal ɗuum, fuɗnaange-rewo diiwaan Ondo (ndeen ina wiyee Zone Ekiti) taƴaa ngam waɗde diiwaan Ekiti.[6]
To bannge faggudu, diiwaan Ekiti ina tuugii e ndema, ko ɓuri heewde ko e ndema yamre, maaro, kakao, e ndema maniyyu. Industiriiji tokoosi teeŋtuɗi ko leɗɗe e turism. Ekiti ina jogii limre sappo e tatiire ɓurnde toowde e nder leydi ndi, ina hiisee wonde ko ɓernde leydi leñol Ekiti.[7]
To bannge jaŋde, diiwaan Ekiti ɓuri heewde jannginooɓe e nder leydi Najeriya.
Tariya
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ekiti ko dowla jeytaare ko adii nde Angalteer heɓtata ɗum. Nde jeyaa ko e dowlaaji Yoruba keewɗi e nder leydi Najeriya hannde ndii. Yimɓe Ekiti ko leñol e diiwanuuji leñol Yoruba ina njokki e yoga e iwdi mum haa Oduduwa, baaba mum e jibinannde leñol Yoruba ngol hay so tawii daliilu moƴƴo ina feeñi ngam tabitinde woodgol yimɓe aborigineeji e nder diiwaan Ekiti ko adii naatgol laamɓe ummoriiɓe hannde Ile gre Ife e oon laamɗo[8].
Duɗe ɗiɗi mawɗe ina ngoodi ko fayti e daartol Ekiti. Ko adii fof ko daartol jokkondirngol iwdi Ekiti e Ife. Dabare nde'e ɗon wi'a Olofin, gooto nder ɓiɓɓe Oduduwa ɗonno mari ɓikkoy 16 nden nder laabi yi'ugo lesdi kesum ngam heɓugo ummaatoore, kamɓe fuu ɓe ɗonno wurta Ile-Ife bana ɓe ɗon yaha nder Iwo-Eleru (Cave de Ashes) haa Ijare nden ɓe ɗonno jooɗi haa nokkuure wi'eteende clormites Igboka to- Ile-Oluji.[9]
Olofin en, sukaaɓe 16 ɓee e won e yimɓe yiɗɓe woɗɓe njokki e yahdu mum en, kono nde ɓe njottii leydi keeriindi giɗli e ɓuuɓndi, Owa-Obokun (Laamɗo leydi Ijesha) e Orangun Ila pelliti jooɗaade e leydi Ijesha e Igbomina hannde ndii e nder diiwaan Osun.[10] Nde sukaaɓe 14 heddiiɓe ɓee njahdi yeeso, caggal ɗuum koɗi e leydi Ekiti hannde ndii. Ɓe tawi koɗorɗe ina keewi e nokku hee ɓe mbiyi e ɗemngal yumma maɓɓe ko ɗoo woni "Ile olokiti" leydi koɗorɗe. Ko ɗum waɗi Okiti en caggal ɗuum njiytiraa ko Ekiti. Ko noon Ekiti heɓiri innde mum e dow tule.[11]
Ndee ɗoo daartol ina waawi siftinde daartol won e laamɓe e nder Ekiti hannde oo, kono wonaa Ekiti fof ina waɗi 131 wuro mawngo, tawa ina waɗi laamɓe mum en e renndooji keewɗi jogiiɗi leydi ɗi ngalaa laamɗo hay dara. E goonga, laamɓe njiimaandi ummoriiɓe Fuɗnaange njahii haa koloniiji e waylude aborigine en, ɓe ceerti ɗemngal Ekiti so ngal jillondirii e ɗemngal Ife/Oyo Yoruba en e wiyde Samuel Johnson, daartoowo lolluɗo e Dowlaaji e Geɗe Yoruba en puɗɗiiɗe.[12]
Duɗal miijo ɗiɗaɓal ko faati e iwdi Ekiti ɓuri waawde wonde e tuugnaade e daartol goongawol. Ina wiyee wonde Oduduwa, iwdi Yoruba en yahiino haa Ife [Ife Ooyelagbo] ɗo o hawri e yimɓe hoɗɓe toon. Ina jeyaa e mawɓe ɓe o hawri e wuro ngoo, Agbonniregun [Stetillu], Obatala, Orelure, Obameri, Elesije, Obamirin, Obalejugbe ngam siftinde seeɗa tan. Ina anndaa wonde iwdi Agbonniregun [Baba Ifa] koɗii e Ekiti, yeruuji ko Alara en e Ajero en ngoni ɓiɓɓe Ifa. Orunmila [Agbonniregun] e hoore mum, ko ɓuri heewde e nguurndam mum ko to Ado. Sabu ɗuum, eɗen njogii konngol ‘Ado ni ile Ifa’ [Ado ko galle Ifa]. Ekiti en gila ndeen koɗii e nokku mum en hannde oo.[13]
Hay gooto waawaa rokkude ñalɗi laaɓtuɗi e ɗeen kewuuji sabu ŋakkeende binndi, kono yimɓe ina nguuri e Ekiti ko ina wona teeminanɗe. Ina winndaa wonde Ekiti Obas ina joginoo laamu mbelngu e teeminannde 13ɓiire. Yeru mum ko laamu Ewi Ata mo Ado-Ekiti e kitaale 1400.
Ko fayti e Ekit en, Samuwel Jonson ina joginoo ɗumɗoo :
"E nder daartol, Ekiti en ina njeyaa e geɗe aborigine en leydi Nijeer ɗe njiimaandi ummoriiɓe Fuɗnaange (Yimɓe Yoruba ummoriiɓe Ile Ife) njibini. Ko diiwaan yaajɗo, keewɗo ndiyam, ina waɗi leƴƴi e galleeji keewɗi haa yettii keeri leydi Niiseer, bannge fuɗnaange. Ɓe njogii koye maɓɓe no feewi e Ijesa en, haa teeŋti noon e geɗe politik." (Samuel Johnson, Taariindi Yoruba, 1921). Ina sikkaa wonde taaniraaɓe leñol Ekiti arɓe hawrude e leñol aborigineeji e leydi ndii, ummorii ko Ile Ife e leñol concording to Acruba binndi taariiha Yoruba, Oduduwa, iwdi Yoruba yahi haa Ife [Ife Ooyelagbo] ton o hawri bee yimbe kodi haa jooni E nder mawbe be o hawti bee wuro man, Agbonniregun [Stetillu], Obatala, Orelure, Obameri, Ejubarin, Obameri iwdi Agbonniregun [Baba Ifa] koɗii e Ekiti, yeruuji ko Alara e Ajero ɓe ngonaa ɓiɓɓe Ifa, Orunmila [Agbonniregun] e hoore mum waɗii feccere ɓurnde mawnude e nguurndam mum to Ado Sabu ɗuum, eɗen njogii konngol ‘Ado ni ile Ifa’ [Ado woni galle maɓɓe hannde oo Leydi Ekiti fucfcfiri ndii feccii ko e diiwanuuji 16 (e ndi jokki haa hannde), gooto heen fof ina jogii Owa mum walla Laamcfo mum (Owa ko helmere generik e nder majji) heen nayi ko toowcfi, woni : — (1) Owore Otun, (2) Ajero Ijero, (3) E.4 laamɓe Ekiti tokosɓe ɓee: — (5) Alara mo Aramoko, (6) Alaye mo Efon Alaye, (7) Ajanpanda mo Akure, (8) Ologotun mo Ogotun, (9) Olojudo mo Ido, (10) Attah mo Aiyede, (11) Oloja Oke mo Igbo Odo, (12) Olowowo mo3, (12) Olowowo mo1. Onire mo Ire, (15) Arinjale mo Ise e (16) Onitaji mo Itaji. Orangun mo Ila ina wondi e sahaaji e nder maɓɓe, kono ko o Ekiti tan e yurmeende, ko o jeyaaɗo e galle goɗɗo."[14]
Dowla Ekiti hannde oo sosaa ko e feccere Ondo e hitaande 1996.[15] Ko adii ɗum, nde jeyaa ko e diiwaan Ondo to diiwaan hirnaange leydi Nijeer. So tawii feccere nde wonaa Ekiti e nder diiwaan hee ɓuri heewde doole to bannge geɗe leydi, Akure nde ndeen wonnoo ko wuro Ekiti woni hooreejo diiwaan Ondo.[16]
Geography
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Yiyngo gila dow gooto e kooseeje Iworoko e nder diiwaan Ekiti.
Dowla oo ɓuri wonde ko nokku toowɗo, ina toowa ko ina tolnoo e 250 meeter dow koye maayo. Nde woni ko e nokku mo haayre metamorfik woni les mum. Ko ɓuri heewde ko nokku ɓuuɓɗo e nder leydi ndi, jogiiɗo sifaa leydi ndi, tawa ina waɗi ko ina wona 100 000 mbuuɗu, tawi ko ɓulli ɓooyɗi, tawi ko ɓulli gonɗi e ŋoral, ɗi mbaawi waɗde heen gootal walla e nder pelle walla e ŋoral. Hono ɗeen kaaƴe yaltuɗe ina ngoodi ko ɓuri heewde e Aramoko, Efon-Alaiye, Ikere-Ekiti, Igbara-odo-ekiti e Okemesi-Ekiti. Dowla oo ina heewi tufɗe ɓutte, teeŋtuɗe heen ko tufɗe Ikere-Ekiti to bannge worgo, tufɗe Efon-Alaiye to keeri hirnaange e tufɗe Ado-Ekiti to caka.[17]
Kiliima e leɗɗe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Dowla oo ina jogii weeyo ɓuuɓngo, ngo duuɓi ɗiɗi ceertuɗi. Ko ɗeen ngoni dumunna toɓo (abriil–oktoobar) e dumunna yooro (noowammbar–mars). Nguleeki ina tolnoo e 21° haa 28 °C tawa ina waɗi nguleeki mawki. Henndu fuɗnaange-rewo e henndu njulaagu worgo-fuɗnaange ina ɓuuɓta e sahaa toɓo e sahaa yooro (Harmattan). Ladde ɓuuɓnde ina woodi to bannge worgo, savannah ina jogii saraaji worgo.[18]
Wurooji e diwanuuji njuɓɓudi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Nokkuuji laamuuji nokkuuji
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ƴeew kadi: Doggol gure e nder diiwaan Ekiti
Dowla Ekiti ina waɗi nokkuuji sappo e jeegom laamu nokkuuji. Ɓe lati:
Ado-Ekiti
Ikere
Oye
Ayyekire (Gbonyin)
Efon
Ekiti Fuɗnaange
Ekiti Fuɗnaange-Hirnaange
Ekiti hirnaange
Emure
Ido-Osi
Ijero
Ikole
Ilejemeje
Irepodun/Ifelodun
Ise/Orun
Mooba
Doggol jooni ngol Hooreeɓe nokkuuji laamu nokkuuji.
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]1 Ise/Orun: Hooreejo. Olumide Falade 2 Gbonyin: Hon. Sade Akinrinmola 3 Emure: Hon. Oludare Paul Awopetu 4 Ido-Osi: Hon. Oye: Hon. Tayo Ogundare 6 Irepodun/Ifelodun: Hon. Dapo Olagunju 7 Ado-Ekiti: Hon. Ikere: Hon. Ekiti Fuɗnaange-rewo: Hon. Lanrewaju Omolase 10 Efon: Hon. Bolaji Jeje 11 Ilejemeje: Hon. Ganiyu bakare 12 Ijero: Hon. Ekiti Fuɗnaange: Hon. Samuel Adeniyi 14 Ekiti Hirnaange: Hon. Kolawole Omotunde 15 Moba: Hon. Adeniyi Adebayo 16 Ikole: Hon. Adesola Adeyanju [19][20]
Eɓɓooje 18 nokkuuji ƴellitaare diisnondiral nokkuuji (LCDAs) e nder diiwaan Ekiti
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Laamu leydi Ekiti e hitaande 2014, ko adii yaltugol guwerneer Fayemi, ina foti sosde LCDA 18 ɓeydaare tuugnaade e wasiyaaji Goomu White Paper ngu laamu nguu sosi. Ɗum noon, ko guwerneer Ayo Fayose haɗi ɗum.[citation nécessaire]
Demokaraasi
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ekitis ko gootum e pinal, ɓe kaala ɗemngal Yoruba anndiraangal Ekiti. Sifaa gootol Ekiti ina rokka dowla oo won e keewal e nder dowlaaji fedde nde. Ceertugol seeɗa ina teskaa e ɗemɗe Ekiti ɗemngal Yoruba ngal renndooji keeri ɗii kaalata e dowlaaji goɗɗi ɗii. Yeru, yimve nokkuure laamu Ado haaldataa e yimve Ijero Local government, yimve nokkuure Ikole ina kaala ko seerti e yimve nokkuure Ikere. Renndooji ɗi nokkuuji mum en njiylotoo ɗii ina njeyaa heen Otun (leydi Moba) kaaloowo ɗemngal ɓadtingal ɗemngal Igbominas e nder diiwaan Kwara. Yimɓe Oke-Ako, Irele, Omuo ina kaala ɗemngal nanndungal e ɗemngal Yagba mo diiwaan Kogi.
Dina
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Fotde 85% ko Kerecee’en, fotde 10% ko juulɓe e 5% ko Yoruba en aadaaji (Oniṣeṣe).[21][22] Diiwaan Anglikan Ondo nder Ekklessiya Naajeeriya hawti bee Dioceesji tati ɗi Ekiti Oke (2004) ɗi Bishop Isaac Olatunde Olubowale (2004) ardii, Ekiti Hirnaange (2005) ɗi Bishop Rufus Victor Ajileye Adepoju ardii (2017), e Ekiti (2004) ɗi Bishop Rufus Victor Ajileye Adepoju (2017) ardii (2022).
446 475 katolik (2021) e nder diiwaan Ekiti (1972 ko Ado-Ekiti), suffragan diiwaan mawɗo Ibadan, e 63 parwisaaji e les njiimaandi bismaango Feliks Femi Ajakaye (2010).
Ɗemɗe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Ɗemɗe dowla Ekiti ɗe LGA limti:[23]
Jaangirde
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Diiwal Ekiti ɗon huuwa bee janngirde 6-3-3-4 nde huuwata nder lesdi Naajeeriya. Jaŋde leslesre ndee woni ko e les njiimaandi fedde jaŋde leslesre winndereere (Universal Basic Education Board) to leydi Ekiti nde heewi gollodaade e UBEC ngam tabitinde ƴellitaare mbaawkaaji aadee e njuɓɓudi mum no nanngiraa e Politik Jaŋde leslesre winndereere.[24] Ministeer Jaŋde lesdi ndin ɗon jokki binnditagol e jokkirgol nder janngirde nden e janngirde laamu fuu diga janngirde lesdi haa janngirde mawnde bana no ɗum huuwirta nder lesdi Naajeeriya fuu.
Duɗal Emmanuel (hannde ko duɗal leslesal Emmanuel) sosaangal e hitaande 1896 ko ngal duɗal gadanal, jooni ngal ɓuri ɓooyde e nder diiwaan Ekiti. Duɗal lesdi Saint Joseph, Ado-Ekiti, Duɗal lesdi St. Louis, Ikere-Ekiti, Duɗal lesdi Catford, Ado-Ekiti, e Duɗal EKSU Staff ina jeyaa e duɗe leslese ɓurɗe lollude e nder diiwaan Ekiti. Duɗe hakkundeeje mawɗe e nder diiwaan Ekiti ina mbaɗi kono ɗe limtaaka tan e Duɗal Almasiihu, Ado Ekiti, Duɗal Jaaɓihaaɗtirde wuro Petoa, Ado-Ekiti, Duɗal Jaaɓihaaɗtirde Angalteer Anglikan Ekiti, Ado-Ekiti, Jaaɓihaaɗtirde tagoore hesere, Ado Ekiti e Duɗal Jaaɓihaaɗtirde Notre Dame, Usi-Ekiti.
[25] Jaami'aaji jowi tan woni nder jiha Ekiti ɗi woni]: Jaami'aare Afe Babalola, Ado-Ekiti[26] nde sosaa nder hitaande 2009 nde mari suudu maako mawndu haa laamorde lesdi Ekiti, ɗum gootel nder jaami'aare mawnde nder lesdi Naajeeriya. Duɗal jaaɓi-haaɗtirde lesdi Ekiti, Ado-Ekiti,[27] Duɗal jaaɓi-haaɗtirde fedde Oye-Ekiti,[28] e Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Venite Iloro Ekiti e Duɗal jaaɓi-haaɗtirde jaŋde, ganndal e karallaagal Bamidele Olumilua keso sosaangal Ikere-Ekiti[29] ko duɗe jaaɓi-haaɗtirde laamu e nder diiwaan Ekiti. Jaaɓihaaɗtirdeeji goɗɗi e nder diiwaan Ekiti ko duɗal jaaɓi haaɗtirde fedde nde, Ado-Ekiti,[30] duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal cellal, Ijero-Ekiti.[31]
Ekiti ina jogii limre nde naamnaaka, nde alaa ɗo haaɗi, nde tawnoo ko kañum woni njuɓɓudi ɓurndi mawnude e jaŋde tawa ina waɗi porfeseeruuji 11 e nder galle 13. Ɗum ko toɓɓere keeriinde e nder winndere nde. « Wiɗtooji kollitii wonde Ekiti ɓuri heewde yimɓe jannguɓe e kala kiloomeeteer kaaree e nder winndere ɓaleere ndee ». Ko sikke alaa, Ekiti, ko leñol ɓurngol heewde porfeseeruuji e nder leydi Najeriya. “Leydi Ekiti wonnoo ko “lampa e ɓuuɓri ndiyam janngirɗe nguurndam wonande leñol ɓaleejo...Daartol ina hollita wonde Ekiti waɗii safrooɓe jeegom (6) safrooɓe gollotooɓe e laanaaji hakkunde 1500 e 1830... hade duɗal gadanal soseede e nder leydi Nijeer (Ilesanmi, Dele Alaba, 2023).
Moota
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Laawol mawngol ina jeyaa heen:
Ado Ekiti-Igede-Aramoko Rd haa hirnaange diga Ado-Ekiti haa lesdi Osun bana Erimo-Effon Alaiye Rd,
Ikokum-Ijero Ekiti Rd hirnaange diga Ijero bee laawol Igbeja haa lesdi Osun,
Otun Rd haa woyla diga Ido Ekiti haa lesdi Kwara,
Omuo Ekiti-Ekinrin Rd fuunaange haa lesdi Kogi,
Omuo Ekiti-Igbe Rd fombina haa lesdi Ondo,
Ado Ekiti-Ikare Rd fuɗnaange haa lesdi Ondo,
Owo-Emure Ile Rd to fombina haa diiwaan Ondo,
Ado Ekiti-Ogbolu Rd fombina haa lesdi Ondo,
fuɗnaange-rewo gila Ikere haa diiwaan Ondo,
Igede Ekiti Oke Rd fombina haa lesdi Ondo haa Ibuji.
Ogotun Ekiti-Igbara Odo Rd haa lesdi Osun haa Ipetu-Ijesha bee laawol Ikeji-Ile
Politik
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Laamu leydi ndi ardii ɗum ko guwerneer cuɓaaɗo e nder demokaraasi, gollodiiɗo e terɗe suudu sarɗiiji leydi ndi. Laamorgo leydi ndi woni Ado-Ekiti.[32]
Sifaa woote
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Sifaa woote kala diiwaan ina suɓee e kuutoragol sifaa baylaaɗo, gonɗo e doggol ɗiɗi. Ngam suɓaade e daawal gadanal ngal, kanndidaa ina foti heɓde keewal woote e ko ɓuri 25% e woote ɗe ko famɗi fof tataɓe ɗiɗi e nder nokkuuji laamuuji diiwaan oo. So tawii hay kanndidaa gooto rewaani laawol ngol, doggol ɗiɗmol ngol waɗata ko hakkunde kanndidaa ɓurɗo toowde e kanndidaa garoowo mo heɓi keewal wooteeji e nder Nokkuuji laamu nokkuuji ɓurɗi heewde.[33]
Jawdi tago
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Leydi Ekiti ina jogii jawdi keewndi. Dowla oo ina waawi alɗude e geɗe miniraaje. Ina jeyaa e ɗeen : granit, kaoliniit, kolombit, karnokiit, njamndi mboɗeeri, barit, kaaƴe dime, kaaƴe dime, kaaƴe dime, fosfaat, kaaƴe dime, turmalin, kuuraa kaŋŋe e keewal seeɗa e ko nanndi heen. Ɗi ɓuri heewde ko e nder gure e gure ceertuɗe Ijero, Ekiti hirnaange, Ado-Ekiti, Ikole, Ikere, Ise-Ekiti e nokkuuji goɗɗi laamu nokkuuji.
Leydi ndii ina barkini kadi e geɗe ndiyam, yoga e maayooji mum mawɗi ko Ero, Osun, Ose, e Ogbese. Dowla kooseeje kadi ina barkini e nokkuuji turism keewɗi e nder dowla oo ko wayi no, Ikogosi Warm Springs ; Ɓooygol ndiyam Arinta; Koɗorɗe Olosunta e Orole ɗe Ikere; Maayo Erin-Ayonugba to Erijiyan Ekiti; Fajuyi Siftorde Ado - Ekiti e ko nanndi heen. Ko nokku turism Ikogosi ɓuri heewde yimɓe e ɓuri ƴellitaade. Punndi ngulndi ndii ko huunde nde alaa ko nanndi e mum, kadi ko gollorɗe ballitooje ina ƴellitee e nder caka hee. Punndi ndii woni ko e jooni, ina ligginee e ina pawee e nder ndiyam ɓuuɓɗam ngam njulaagu, ko sosiyetee keeriiɗo - UAC Nigeria.
Yanti heen, leydi ndii ina heewi ngalu ndema tawi ko kakawo woni ndema mum ɓurka heewde ngalu. Ko ɓuri heewde e ko anndaa wonde leydi Ekiti ina waɗi ko ina tolnoo e 40% e geɗe kakawo Diiwaan Hirnaange ɓooyɗo lolluɗo oo. Leydi ndii ina anndaa kadi e ngalu laddeeji, teeŋti noon e leɗɗe, e lewru marse 2022, Obeche (Triplochiton scleroxylon) ƴettaa ko Lekki Dowla sabu mawnugol mum e nafoore mum faggudu.[34] Sabu ngonka weeyo moƴƴa, leydi ndii ina jogii leɗɗe ɓutte, ko noon kadi, ina jogii jawdi keewndi e leɗɗe ceertuɗe. Gese nguura ko wayi no yamre, maniyyu, e kadi gawri ko wayi no maaro e maaro ina ndema e keewal. Gese goɗɗe teskinɗe ko wayi no kola nut e mbaydiiji ɓiɓɓe leɗɗe ina ndema kadi e nder njulaagu.[35]
Galle
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Yimɓe teskinaaɓe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]Niyi Adebayo: gonnooɗo guwerneer, guwerneer gadano e nder diiwaan Ekiti, (ɓiy Robert Adeyinka Adebayo).[36]
Robert Adeyinka Adebayo: Guwerneer gonnooɗo, diiwaan hirnaange e dowla hirnaange leydi Najeriya, (baaba Niyi Adebayo).[37]
Odunlade Adekola: fijoowo[38]
Olusegun Aderemi, laamɗo Aramoko-Ekiti.[39]
Alhaji Abdul Azeez Kolawole Adeyemo: dawriyanke lolluɗo[40]
Sade Adu: jimoowo[41]
S. Banji Akintoye : jannginoowo daartol e winndiyanke.
Bolaji Aluko: jannginoowo[42]
Gbenga Aluko: senateer[43]
Sam Aluko: ganndo faggudu e baaba Bolaji Aluko e Gbenga Aluko[44]
Niniyola Apata, jimoowo e mawniiko debbo[45]
Teniyola Apata, jimoowo e miñi mum debbo [46]
Ayodeji Awoyomi, fotoowo naalankaagal keɓɗo njeenaari.[47]
Yinka Ayefele: jimoowo[48].
Afe Babalola: mawɗo awokaajo leydi Naajeeriya, balloowo yimɓe[49]
Rasak Ojo Bakare: jannginoowo[50]
Richard Bamisile: Ko o siyaasaajo leydi Naajeeriya, o woni tergal nder suudu joonde diidaaɗi lesdi Naajeeriya.[51]
Babalola Borisade: Jaagorgal leydi Naajeeriya laabi 4, CFR[52]
Adekunle Fajuyi: Gomnaajo konu arandeejo, diiwal hirnaange lesdi Naajeeriya - Diiwal man feccaama jooni haa lesdi 6.[53]
Femi Falana: mawɗo awokaa leydi Nijeer, daraniiɗo, (baaba Falz).[54]
Falz: jimoowo, (ɓii Femi Falana)[55]
Olusoji Fasuba: dognoowo e dingiral[56]
Kayode Fayemi: gonnooɗo guwerneer diiwaan Ekiti.[57]
Ayo Fayose: gonnooɗo guwerneer diiwaan Ekiti[58]
Zlatan Ibile: naalanke, jimoowo [ina haani ƴeewteede].
Oluyemi Kayode: dognoowo [59]
Babafemi Ojudu: senateer, jooni ko jaagorgal keeringal hooreejo leydi[60]
Senator Abiodun Olujimi: senateer leydi Naajeeriya lomtotooɗo diiwaan Ekiti Sud e cukko hooreejo leydi Naajeeriya[61]
Bamidele Olumilua: gonnooɗo guwerneer, diiwaan Ondo ɓooyɗo.[62]
Segun Oni: ko o dawriyanke, gonnooɗo guwerneer, diiwaan Ekiti[63]
Niyi Osundare: yimoowo, jannginoowo[64]
Sola Sobowale: ko fijoowo[65].
Tope Tedela: ko fijoowo[66]
Puffy Tee: ko peewnoowo diskooji
Hiimoɓe
[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]- ↑ "This is how the 36 states were created". Pulse Nigeria. 24 October 2017. Retrieved 22 December 2021.
- ↑ "Population 2006-2016". National Bureau of Statistics. Retrieved 21 December 2021.
- ↑ Olaniyi, Oluwatobi; Adefurin, Olusola; Oluwaseun, Adegbola (June 2019). "Performance of Landsat 8 and Sentinel 2A in vegetation cover mapping of Ise Forest Reserve, Southwest Nigeria". Environtropica. 16.
- ↑ Unah, Linus (3 April 2020). "Nigeria declares new conservation zone for most threatened chimpanzee". Mongabay. Retrieved 22 December 2021.
- ↑ "Ekiti adopts 'Obeche' as state tree, plants 500,000". The Hope. Akure, Nigeria. 24 March 2022. Retrieved 30 June 2022.
- ↑ "This is how the 36 states were created". Pulse Nigeria. 24 October 2017. Retrieved 22 December 2021.
- ↑ "Human Development Indices". Global Data Lab. Retrieved 15 December 2021.
- ↑ "About Ekiti State" (in Engeleere). Archived from the original on 12 July 2021. Retrieved 2021-07-12.
- ↑ "How The Ara People Of Ekiti Committed Mass Suicide To Avoid Enslavement". Spread.ng (in Engeleere). 2021-03-23. Retrieved 2021-07-12.
- ↑ "How The Ara People Of Ekiti Committed Mass Suicide To Avoid Enslavement". Spread.ng (in Engeleere). 2021-03-23. Retrieved 2021-07-12.
- ↑ TAIWO, Israel; ADEWOLE, Lawrence; FAGBEJA, Mofoluso; BALOGU, Ifeoluwa (21–25 June 2021). "Web-Based Geospatial Information System to Access Land Suitability for Arable Crop Farming In Ekiti State, Nigeria" (PDF). FIG E-Working Week.
- ↑ "Ekiti Kete - Canada". Archived from the original on 2013-07-17. Retrieved 2018-02-14.
- ↑ "National Trade & International Business Center". ntibc.ng. Archived from the original on 16 July 2021. Retrieved 2021-07-12.
- ↑ "Agitations for State Creation in Nigeria: A Study of Ekiti State". ResearchGate (in Engeleere). Retrieved 2021-07-12.
- ↑ Cohen, Saul B., ed. The Columbia Gazetteer of the World (New York: Columbia University Press, 1998) vol 1, p. 915
- ↑ "Agitations for State Creation in Nigeria: A Study of Ekiti State". ResearchGate (in Engeleere). Retrieved 2021-07-12.
- ↑ "For The Love Of Ekiti". www.facebook.com (in Engeleere). Archived from the original on 2022-02-26. Retrieved 2020-05-24.Template:Cbignore
- ↑ "ADO EKITI, NIGERIA". Christ for all Nations (in Engeleere). 2019-11-19. Retrieved 2020-05-24.
- ↑ "Chairmen And Secretaries Of Local Governments". The Official Website of the Government of Ekiti State, Nigeria. Archived from the original on 10 January 2015. Retrieved 18 January 2015.
- ↑ "Local Government – Ekiti State Website".
- ↑ "Group warns MURIC against creating a religious crisis in Ekiti". The Guardian. Lagos, Nigeria. 14 March 2019.
- ↑ "People & Culture – Ekiti State Website" (in Engeleere). Retrieved 2021-12-22.
- ↑ "Nigeria". Ethnologue (22 ed.). Retrieved 2020-01-10.
- ↑ "Nigeria". Ethnologue (22 ed.). Retrieved 2020-01-10.
- ↑ "four universities in Ekiti | Universities of Higher Learning" (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Afe Babalola University | A Private University of Higher Learning" (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Ekiti State University – Home" (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Home". Federal University Oye Ekiti (FUOYE) (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Bamidele Olumilua University of Education, Science and Technology - Home". portalcoeikere.edu.ng. Archived from the original on 16 May 2021. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Home". ugportal.crownpolytechnic.edu.ng. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "CHST Ijero Ekiti (2020/2021) Forms: Portal, Price and Closing Date - School Contents". www.schoolcontents.info. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Oguntola, Tunde (2022-09-27). "2023: Next President, Govs Must Get Two-thirds Spread, Says INEC". Leadership (in Engeleere). Retrieved 2023-02-24.
- ↑ Oguntola, Tunde (2022-09-27). "2023: Next President, Govs Must Get Two-thirds Spread, Says INEC". Leadership (in Engeleere). Retrieved 2023-02-24.
- ↑ "Ekiti adopts 'Obeche' as state tree, plants 500,000". The Hope. Akure, Nigeria. 24 March 2022. Retrieved 30 June 2022.
- ↑ "ekiti state nigeria granite". www.isf-lecce.it. Retrieved 2020-05-24.Template:Dead link
- ↑ "H.E. Otunba Adeniyi Adebayo". Roscongress Building Trust. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Ex-Governor of Western Nigeria, Adeyinka Adebayo, is dead | Premium Times Nigeria" (in Engeleere). 2017-03-08. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Odunlade Adekola's 'Nuclear Bomb'". The Guardian (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2020-12-05. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ danivert (2022-08-22). "Nigerian Monarch, honored in USA with proclamations, Key to Franklin Township for pragmatic, outstanding leadership". The Sun (in Engeleere). Lagos, Nigeria. Retrieved 2026-03-15.
- ↑ "National Trade & International Business Center". ntibc.ng. Archived from the original on 16 July 2021. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Sade | Biography, Songs, & Facts". Encyclopedia Britannica (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "FULL PROFILE OF PROFESSOR MOBOLAJI EBENEZER ALUKO -" (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Agencies (2020-02-02). "Ekiti APC urges Senator Abaribe to seek forgiveness over call for President Buhari's resignation". TODAY (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Prof. Sam Aluko passes on – News Report". Prof. Sam Aluko passes on – News Report (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Earl Nurse and Arit Okpo (4 November 2020). "A polygamous upbringing and a tragic loss contribute to Niniola's music". CNN. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Sanusi, Sola (2020-04-05). "Niniola stops own sister Teniola from entering her house over covid-19 scare". Legit.ng (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Oshodi, Adewale (2024-08-14). "Nigerian photographer wins British award". Nigerian Tribune (in Engeleere). Retrieved 2025-10-21.
- ↑ "Media war in Ibadan over jingle placement". The Guardian (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2020-09-08. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "babalola". ogeesedu (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Rasak Ojo Bakare: A Consummate Culture Ambassador – Media Hub Nigeria" (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "ShineYourEye". www.shineyoureye.org. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "OBITUARY: Borishade, the man whom senate rejected thrice yet led 4 key ministries". TheCable (in Engeleere). 2017-04-27. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Adebanwi, Wale (November 2008). "Death, National Memory and the Social Construction of Heroism". The Journal of African History (in Engeleere). 49 (3): 419–444. doi:10.1017/S0021853708003642. ISSN 1469-5138.
- ↑ "Femi Falana speaks on lawyer-son, Falz turned musician". Vanguard (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2016-03-19. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Why Femi Falana's Son, Falz Dumped Law for Music". Vanguard (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2014-02-13. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Olusoji Adetokunbo FASUBA | Profile". worldathletics.org. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "The Grass Not Always Greener". The Business Year. Archived from the original on 6 May 2019. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Rising from controversial congress, Southwest PDP seeks rebirth". The Guardian (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2021-04-26. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Sad tale of 76-yr-old mother of late Nigerian hero abandoned to fate". The Nation (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2015-05-08. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Ekiti APC suspends Ojudu, 10 others". The Guardian (in Engeleere). Lagos, Nigeria. 2020-09-25. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "How I escaped gunshots during Ekiti bye-election - Senator". Premium Times (in Engeleere). 2021-03-22. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Ex-Ondo governor, Bamidele Olumilua, is dead". Premium Times (in Engeleere). 2020-06-04. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Why I want to be Ekiti governor again – Segun Oni". Premium Times (in Engeleere). 2021-05-01. Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Osundare, Niyi". The University of New Orleans (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ Mbuthia, Mercy (2021-01-06). "Sola Sobowale biography: age, husband, children, movies, net worth". Legit.ng (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.
- ↑ "Tope Tedela (Actor) | Photos and Movies | INSIDENOLLY". www.insidenolly.ng (in Engeleere). Retrieved 2021-06-30.